πίσω

ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΜΑΡΚΟΥ ΑΥΡΗΛΙΟΥ

Αμαλία Κ. Ηλιάδη,

«Μικρές ανταύγειες από το λαμπρό, Ελληνορωμαϊκό πολιτισμικό κράμα: θύμηση Μάρκου Αυρηλίου: του ρωμαίου αυτοκράτορος-φιλοσόφου που έγραψε στα Ελληνικά».

Ο Μάρκος Αυρήλιος Αντωνίνος Αύγουστος (πολλές φορές επονομαζόμενος και "Σοφός", 121 - 180) ηγήθηκε της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας από το 161 μέχρι τον θάνατο του, το 180. Ήταν ο τελευταίος από τους "Πέντε Καλούς Αυτοκράτορες" και θεωρείται ένας από τους πιο σημαντικούς στωικούς φιλοσόφους. Είναι χαρακτηριστική η ακόλουθη ρήση του: «Ἐγενόμην ποτέ, ὁπουδήποτε καταληφθείς, εὔμοιρος ἄνθρωπος.” τὸ δὲ εὔμοιρος, ἀγαθὴν μοῖραν σεαυτῷ ἀπονείμας˙ ἀγαθὴ δὲ μοῖρα˙ ἀγαθαὶ τροπαὶ ψυχῆς, ἀγαθαὶ ὁρμαί, ἀγαθαὶ πράξεις».

Η βασιλεία του χαρακτηρίζεται από πολέμους στην Ασία απέναντι στην επανακάμπτουσα Παρθική Αυτοκρατορία και  τις γερμανικές φυλές στη Γαλατία και τον Δούναβη, ενώ σημειώθηκε και μία στάση εναντίον του, στην Ανατολή, από τον Αβίδιο Κάσσιο, η οποία απέτυχε.

Ο Μάρκος Αυρήλιος έγραψε το περίφημο έργο του "Έις εαυτόν", στα ελληνικά, κατά τη διάρκεια των εκστρατειών του. Ακόμη και σήμερα θεωρείται ως έργο μνημείο για μια διακυβέρνηση με γνώμονα το καθήκον και την εξυπηρέτηση του συνόλου των πολιτών, καθώς και  ως πηγή για τη βελτίωση του χαρακτήρα και του πνεύματος του ανθρώπου. Σε αυτό ο Μάρκος Αυρήλιος μας προτρέπει « Ἔσω βλέπε˙ μηδενὸς πράγματος μήτε ἡ ἰδία ποιότης μήτε ἡ ἀξία παρατρεχέτω σε» γιατί «Πάντα τὰ ὑποκείμενα τάχιστα μεταβαλεῖ καὶ ἤτοι ἐκθυμιαθήσεται, εἴπερ ἥνωται ἡ οὐσία, ἢ σκεδασθήσεται». Μέσω του ελληνικού φιλοσοφικού λόγου ο αυτοκράτωρ προσπαθεί να εισχωρήσει στην ανθρώπινη ουσία, μας παρακινεί να γνωρίσουμε τη φύση του νοός: «Ὁ διοικῶν λόγος οἶδε πῶς διακείμενος καὶ τί ποιεῖ καὶ ἐπὶ τίνος ὕλης» και μας δείχνει το δρόμο της διατήρησης της ιδιοπροσωπίας μας « Ἄριστος τρόπος τοῦ ἀμύνεσθαι τὸ μὴ ἐξομοιοῦσθαι».

Ο Μάρκος Αυρήλιος είχε χρισθεί  ιερέας της Ρώμης και υπήρξε παθιασμένος λάτρης του ελληνορωμαϊκού πολιτισμικού προτύπου και των κλασσικών γραμμάτων. Είχε δομήσει ένα γερό, λογικό μυαλό και ήταν υποστηρικτής και αντιπρόσωπος του Στωικισμού και της Στωικής Φιλοσοφίας. Τα "Εις Εαυτόν" θεωρείται εξαιρετικό έργο, κλασσικό παράδειγμα της στωικής φιλοσοφίας: «Ὅταν εὐφρᾶναι σεαυτὸν θέλῃς, ἐνθυμοῦ τὰ προτερήματα τῶν συμβιούντων˙ οἷον τοῦ μὲν τὸ δραστήριον, τοῦ δὲ τὸ αἰδῆμον, τοῦ δὲ τὸ εὐμετάδοτον, ἄλλου δὲ ἄλλο τι. οὐδὲν γὰρ οὕτως εὐφραίνει ὡς τὰ ὁμοιώματα τῶν ἀρετῶν ἐμφαινόμενα τοῖς ἤθεσι τῶν συζώντων καὶ ἀθρόα ὡς οἷόν τε συμπίπτοντα. διὸ καὶ πρόχειρα αὐτὰ ἑκτέον.

Το βιβλίο του πρωτοτυπώθηκε το 1558 στην Ζυρίχη, από ένα χειρόγραφο που τώρα έχει χαθεί. Το μοναδικό σωζόμενο αντίτυπο βρίσκεται στη βιβλιοθήκη του Βατικανού. Η σημασία του θανάτου ήταν πολύ βασική στη φιλοσοφία του Μάρκου Αυρήλιου. Δεν πίστευε στη μετά θάνατο ζωή. Έγραφε ότι "Εμείς ζούμε για μία στιγμή μόνο, μετά θα ξεχαστούμε σε μία τέλεια άγνοια." "Δες πόσοι έχουν περάσει την ζωή τους σε μίση, πάθη, υποψίες... και τώρα είναι νεκροί, είναι μόνο στάχτη." Σύμφωνα με τον Μάρκο Αυρήλιο, όλα τα ανθρώπινα θα μπορούσαν να γίνουν σχεδόν θρύλοι. "Από την ζωή του ανθρώπου η διάρκεια είναι ένα σημείο αλλά η ουσία ξεφεύγει, όλα τα σώματα είναι προκαθορισμένα να καταστραφούν, και η ψυχή αβέβαιη και η φήμη άγνωστη. Σε έναν κόσμο που όλα τα υλικά σώματα είναι σαν ένα ποτάμι, και όλα τα ψυχικά και πνευματικά σαν ένα όνειρο, άυλο, η ζωή είναι ένας πόλεμος και η μετά θάνατον φήμη είναι κάτι που θα ξεχαστεί." "Όλα υπάρχουν για να πεθάνουν." Η διάρκεια της ζωής κάποιου δεν έχει σημασία.  «Ἄνθρωπε, ἐπολιτεύσω ἐν τῇ μεγάλῃ ταύτῃ πόλει˙ τί σοι διαφέρει, εἰ πέντε ἔτεσιν ‹ἢ πεντήκοντα›; τὸ γὰρ κατὰ τοὺς νόμους ἴσον ἑκάστῳ. τί οὖν δεινόν, εἰ τῆς πόλεως ἀποπέμπει σε οὐ τύραννος οὐδὲ δικαστὴς ἄδικος, ἀλλ ἡ φύσις ἡ εἰσαγαγοῦσα, οἷον εἰ κωμῳδὸν ἀπολύοι τῆς σκηνῆς ὁ παραλαβὼν στρατηγός; - “ἀλλ οὐκ εἶπον τὰ πέντε μέρη, ἀλλὰ τὰ τρία.” - “καλῶς εἶπας˙ ἐν μέντοι τῷ βίῳ τὰ τρία ὅλον τὸ δρᾶμά ἐστι.” τὸ γὰρ τέλειον ἐκεῖνος ὁρίζει ὁ τότε μὲν τῆς συγκρίσεως, νῦν δὲ τῆς διαλύσεως αἴτιος˙ σὺ δὲ ἀναίτιος ἀμφοτέρων. ἄπιθι οὖν ἵλεως˙ καὶ γὰρ ὁ ἀπολύων ἵλεως».

Για τον Μάρκο Αυρήλιο, ο θάνατος ήταν θεμιτός, επειδή έβαζε ένα τέλος σε όλες τις επιθυμίες: « Ὅσον οὐδέπω σποδὸς ἢ σκελετὸς καὶ ἤτοι ὄνομα ἢ οὐδὲ ὄνομα, τὸ δὲ ὄνομα ψόφος καὶ ἀπήχημα. τὰ δὲ ἐν τῷ βίῳ πολυτίμητα κενὰ καὶ σαπρὰ καὶ μικρά˙ καὶ κυνίδια διαδακνόμενα καὶ παιδία φιλόνεικα, γελῶντα εἶτα εὐθὺς κλαίοντα. Πίστις δὲ καὶ Αἰδὼς καὶ Δίκη καὶ Ἀλήθεια πρὸς Ὄλυμπον ἀπὸ χθονὸς εὐρυοδείης. τί οὖν ἔτι τὸ ἐνταῦθα κατέχον, εἴ γε τὰ μὲν αἰσθητὰ εὐμετάβλητα καὶ οὐχ ἑστῶτα, τὰ δὲ αἰσθητήρια ἀμυδρὰ καὶ εὐπαρατύπωτα, αὐτὸ δὲ τὸ ψυχάριον ἀναθυμίασις ἀφ αἵματος, τὸ δὲ εὐδοκιμεῖν παρὰ τοιούτοις κενόν; τί οὖν; περιμένειν ἵλεων τὴν εἴτε σβέσιν εἴτε μετάστασιν˙ ἕως δὲ ἐκείνης ὁ καιρὸς ἐφίσταται, τί ἀρκεῖ; τί δὲ ἄλλο ἢ θεοὺς μὲν σέβειν καὶ εὐφημεῖν, ἀνθρώπους δὲ εὖ ποιεῖν καὶ ἀνέχεσθαι αὐτῶν καὶ ἀπέχεσθαι˙ ὅσα δὲ ἐντὸς ὅρων τοῦ κρεᾳδίου καὶ τοῦ πνευματίου, ταῦτα μεμνῆσθαι μήτε σὰ ὄντα μήτε ἐπὶ σοί;» 

Αμαλία Κ. Ηλιάδη, φιλολόγος-ιστορικός

 Δ/ντρια 3ου Γυμνασίου Τρικάλων

 

ΑΨΙΔΑ ΘΡΙΑΜΒΟΥ ΤΟΥ  ΜΑΡΚΟΥ ΑΥΡΗΛΙΟΥ  -ΛΕΠΤΙΣ ΜΑΓΚΝΑ ΛΙΒΥΚΟΥ

·         «Ένας βασιλιάς μπορεί να περιορίσει τη ζωή του στα όρια της ζωής κι ενός απλού πολίτη, χωρίς μ' αυτό να έχει μικρότερο μεγαλείο και δύναμη, όταν πρόκειται να χειρίζεται τις κρατικές υποθέσεις.»

·         «Η δική μου ύπαρξη -δεν ξέρω αν είν' αλήθεια- αποτελείται από λίγη σάρκα, μια μικρούλα αναπνοή κι ένα μέρος που κυβερνάει.»

·         «Κάθε άνθρωπος έχει τόση αξία, όση και τα πράγματα με τα οποία έχει αυτός ασχοληθεί.»

·         «Μην φέρεσαι σαν να επρόκειτο να ζήσεις μύρια χρόνια. Όσο ζεις κι όσο μπορείς να 'σαι καλός και τίμιος.»

·         «Να θυμάσαι πάντα τούτο: πως δεν χρειάζονται πολλά πράγματα για να κάνουν τη ζωή ευτυχισμένη.»

·         «Ο θάνατος, καθώς η γέννηση, είναι ένα μυστήριο της φύσης.»

·         «Όταν η γη μάς σκεπάζει όλους, τότε κι αυτή θα μεταβληθεί. Κι όλα τα πράγματα θα μεταβάλλονται έτσι επ' άπειρο, γιατί αν κανείς σκεφτεί τις μεταβολές και τις αλλαγές, που σαν τα κύματα ακολουθούν η μια την άλλη, καθώς και την ταχύτητά τους, θα περιφρονήσει καθετί το θνητό.»

·         «Ποτέ η φύση δεν είναι κατώτερη απ' την τέχνη.»

·         «Το πνεύμα σου θα διαμορφωθεί σύμφωνα προς τις σκέψεις σου, γιατί η ψυχή χρωματίζεται απ' αυτές.»

·          

ΜΑΡΚΟΣ ΑΥΡΗΛΙΟΣ ΑΝΤΩΝΙΝΟΣ

(Marcus Aurelius Antoninus, 26 Απριλίου 121 – 17 Μαρτίου 180)

Ο τελευταίος ισχυρός εκπρόσωπος τόσο του Αρχαίου Κόσμου (κοσμοκράτορας και πρώτος εστεμμένος φιλόσοφος πριν τον Ιουλιανό) όσο και του Στωϊκισμού (όχι ως σχολάρχης αλλά ως απλός κατά βίον στωϊκός), Ρωμαίος αυτοκράτορας κατά τα έτη 161 - 180.

ΓΡΑΦΕΙ Ο Βλάσης Γ. Ρασσιάς

 

Ο τελευταίος ισχυρός εκπρόσωπος τόσο του Αρχαίου Κόσμου (κοσμοκράτορας και πρώτος εστεμμένος φιλόσοφος πριν τον Ιουλιανό) όσο και του Στωϊκισμού (όχι ως σχολάρχης αλλά ως απλός κατά βίον στωϊκός), Ρωμαίος αυτοκράτορας κατά τα έτη 161 - 180.

 

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ

 

Ο τελευταίος ισχυρός εκπρόσωπος τόσο του Αρχαίου Κόσμου (κοσμοκράτορας και πρώτος εστεμμένος φιλόσοφος πριν τον Ιουλιανό) όσο και του Στωϊκισμού (όχι ως σχολάρχης αλλά ως απλός κατά βίον στωϊκός), Ρωμαίος αυτοκράτορας κατά τα έτη 161 - 180. 


Ο ίδιος όσο και η κατά 2 χρόνια νεότερη αδελφή του Annia Cornificia Faustina ήσαν παιδιά του ισπανικής καταγωγής πραίτωρα Άννιου Βέρου (Annius Verus) και της Ρωμαίας αριστοκράτισσας Δομιτίτιας Λουκίλας (Domitia Lucilla). Το αρχικό όνομά του ήταν Marcus Annius Catilius Salvius και παρόλο που ορφάνεψε από πολύ νωρίς σε ηλικία μόλις 3 ετών, έτυχε πολύ καλής ανατροφής από τον παππού του Marcus Annius Verus και λαμπρής μόρφωσης κοντά στον ρήτορα Κορνήλιο Φρόντωνα (Fronto) και τον Έλληνα σοφιστή Ηρώδη τον Αττικό, ενώ σε ηλικία 8 μόλις ετών είχε ήδη γίνει δεκτός στον Ιερατικό Σύλλογο της Ρώμης. Ο μικρός Μάρκος απομακρύνθηκε ωστόσο αρκετά γρήγορα από τα μαθήματα της Ρητορικής, για να αφοσιωθεί στην εις βάθος μελέτη της Φιλοσοφίας. Τα γραπτά του Κόϊντου Ιουνίου Αρουληνού Ρουστικού (Quintus Iunius Arulenus Rusticus) και οι διδασκαλίες των Κίνα Κάτουλου (Cinna Catulus) και Κλαύδιου Μάξιμου (Claudius Maximus) τον εισήγαγαν στη Στωϊκή Φιλοσοφία, η ηθική της οποίας τον καταγοήτευσε και σε ηλικία 12 ετών φόρεσε τελικά το σχήμα των στωϊκών, υιοθετώντας τον απλό τρόπο ζωής τους.  

Σε ηλικία 17 ετών, στις 25 Φεβρουαρίου του έτους 138 κατά το οποίο πέθανε ο υπέργηρος προστάτης παππούς του, κατόπιν επιθυμίας του Αδριανού υιοθετήθηκε από τον αυτοκράτορα Αντωνίνο Πίο (σύζυγο της θείας του Μάρκου, Φαυστίνας) ως μελλοντικός διάδοχός του, κατά την συνήθεια των Αντωνίνων αυτοκρατόρων. Έγινε καίσαρ το 139 (σε ηλικία μόλις 18 ετών) και θήτευσε ως ύπατος τα έτη 140, 145 και 161, ενώ το 145 νυμφεύθηκε την θυγατέρα του Αντωνίνου Πίου Αννία Γαλερία Φαυστίνα (Annia Galeria Faustina) και έλαβε το όνομα Marcus Antοninus Verus. Στην διάρκεια του 30ετούς γάμου του με την Φαυστίνα απέκτησε συνολικά 13 παιδιά, από τα οποία όμως μόνο ένας υιός και και τέσσερις θυγατέρες έζησαν αρκετά για να δούνε τον θάνατο του πατέρα τους: το 147 γεννήθηκε η Annia Aurelia Galeria Faustina (που πέθανε λίγο μετά το 165), το 148 ή 149 ο Gemellus Lucillae (που πέθανε 2 χρόνια αργότερα) και η δίδυμη αδελφή του Annia Aurelia Galeria Lucilla (που πέθανε 2 χρόνια μετά τον πατέρα της, το 182), κάπου στην δεκαετία του 150 οι Titus Aelius Antoninus, Titus Aelius Aurelius και Domitia Faustina (που πέθαναν πριν τις 7 Μαρτίου 161), το 152 ο Hadrianus Aurelius (που πέθανε πριν τις 7 Μαρτίου 161), το 159 η Fadilla Aurelia (που πέθανε 12 χρόνια μετά τον πατέρα της, το 192), το 160 η Annia Cornificia Faustina Minor (που πέθανε κατά την περίοδο 211 – 217), το 161 ο Titus Aurelius Fulvus Antoninus (που πέθανε το 165) και ο δίδυμος αδελφός του και μετέπειτα αυτοκράτορας Κόμμοδος (Commodus), το 162 ο Marcus Annius Verus Caesar (που πέθανε το 169) και το 170 η Vibia Aurelia Sabina (που πέθανε πριν το 217). 

Στις 28 Μαρτίου του 147 ο Αντωνίνος Πίος τον αναγόρευσε συναύγουστο. Το 161, με τον θάνατο του θετού πατέρα του στέφθηκε αυτοκράτορας υπό το όνομα Marcus Aurelius Antoninus, με συναύγουστο (μέχρι το 169 που θα πεθάνει από καρδιακή προσβολή) τον θετό αδελφό του Λούκιο Βέρο Κόμμοδο.

Imperator Caesar Marcus Aurelius Antoninus Augustus

ΔΙΑΚΥΒΕΡΝΗΣΗ

Ως αυτοκράτορας ο Μάρκος Αυρήλιος στάθηκε πάντοτε υπεράνω των πραγμάτων και των υποκειμενισμών, παρέσχε στους ανθρώπους μία άνευ παρεκκλίσεων Δικαιοσύνη και συμπεριφέρθηκε με τον πλέον γαλήνιο και ανεξίκακο τρόπο, ακόμη και σε αυτούς τους εχθρούς του: όταν ο στασιαστής και προδότης Κάσσιος, για τον οποίο θα μιλήσουμε παρακάτω, δολοφονήθηκε από έναν επιτελή του αξιωματικό, ο εστεμμένος φιλόσοφος τον εκήδευσε με όλες τις στρατιωτικές τιμές. Μετεχειρίσθηκε τους ανθρώπους πάντοτε ως όντα ηθικά και 

1. διαμόρφωσε επί το ηπιότερον την σκληρή νομοθεσία της εποχής 
2. προσπάθησε να συντάξει ένα σώμα νόμων που να εστιάζει στην ισονομία και την ελευθερία του λόγου (περί «πολιτείας ισονόμου, κατ' ισότητα και ισηγορίαν διοικουμένης...» γράφει ο ίδιος, Α, 14) 
3. συνέστησε ειδικό ταμείο για την κήδευση των απόρων πολιτών 
4. περιόρισε την έκλυση των ηθών και την πορνεία 
5. συνέστησε την «Κηδεμονευτική Πραιτωρία» για την φροντίδα των ορφανών 
6. επέβαλε την υποχρεωτική τήρηση μητρώου γεννήσεων και την ληξιαρχική εγγραφή των πολιτών 
7. γενίκευσε τις απελευθερώσεις των δούλων και τους έδωσε πλήρη δικαιοπρακτική ικανότητα αλλά και δικαίωμα να κληρονομούν τον κύριό τους σε περίπτωση έλλειψης συγγενών 
8. απαγόρευσε τις σωματικές τιμωρίες 
9. εδίωξε ποινικώς την συκοφαντία 
10. εδίωξε ως κακούργημα τον φόνο δούλου από τον κύριό του 
11. οργάνωσε ένα τέλειο σύστημα επισιτισμού με το οποίο κατέστησε, τουλάχιστον στην χερσόνησο των Απεννίνων, αδύνατους τους λιμούς 
12. προέβλεψε την απαλλαγή των κατηγορουμένων φρενοβλαβών 
13. νομοθέτησε την «εύνοια ελευθερίας» (δηλαδή την παραδοχή στις δίκες, σε περιπτώσεις αμφιβολιών, τής πιο ευνοϊκής για την ανθρώπινη ελευθερία ερμηνείας) 
14. προσπάθησε, δίχως όμως επιτυχία, να απομακρύνει τον λαό από τα ειδεχθή θεάματα των αμφιθεάτρων (όταν εστράτευσε τους μονομάχους για τον πόλεμο κατά των Γερμανών, ο όχλος εστασίασε εναντίον του με την κατηγορία ότι ήθελε.. «να τον αποσπάσει από τις διασκεδάσεις και να τον στρέψει στην πληκτική Φιλοσοφία» !! Ο Ernest Renan γράφει πολύ χαρακτηριστικά ότι «οι τακτικοί θαμώνες των αμφιθεάτρων ήσαν τα μόνα πρόσωπα που δεν τον αγαπούσαν καθόλου»).    

O Μάρκος Αυρήλιος θυσιάζει στους Θεούς
(ανάγλυφο στο Μουσείο του Καπιτωλίου)

 

Οι δύο ολιγοετείς διωγμοί των χριστιανών από αυτόν τον άγιο και πράο αυτοκράτορα, από 166 έως 168 και από 177 έως 180, ο οποίος στα πρώτα 15 έτη της βασιλείας του τους προστάτευε όλως ιδιαιτέρως και νομοθέτησε μάλιστα να δικάζονται όλοι όσοι τους ενοχλούν όχι για κάποιες αξιόποινες πράξεις τους αλλά απλώς λόγω της ιδιότητός τους,  αποτελεί μία καλή ιστορική μαρτυρία για το μέγεθος της εγκληματικής, εκείνη την εποχή, δραστηριότητος των τελευταίων. Υπό την παραφροσύνη των κυρίαρχων τότε μοντανιστικών ιδεών, οι χριστιανοί εξαπέλυαν ανοικτές επιθέσεις και βεβήλωναν θρησκευτικά σύμβολα, βωμούς και Ιερά ή προέτρεπαν ανοικτά τον όχλο σε στάση κατά της πολιτείας και σε διάλυση ολοκλήρου του κοινωνικού ιστού και του συστήματος αξιών της πολιτισμένης ανθρωπότητας (η φράση ότι «απαρνούνται την ζωή παρακινούμενοι από μία στείρα αντιδραστική διάθεση, αντί να θυσιάζονται προς χάριν θέσεων που βασίζονται σε λογικά επιχειρήματα» είναι η μοναδική διασωθείσα αναφορά του Μάρκου Αυρηλίου σε αυτούς).   

"ΤΑ ΕΣ ΕΑΥΤΟΝ"

Τα 12 βιβλία των στοχασμών του («Τα εις Εαυτόν»), τα οποία συνέγραψε στην Ελληνική κατά την περίοδο 170 - 178 περίπου, όταν ήδη ήταν αυτοκράτορας, αποδεικνύουν πόση εσωτερική ηρεμία και παρηγορία μπορούσε να του προσφέρει η Στωϊκή Διδασκαλία και μάλιστα σε καιρούς ταραχών και συγκρούσεων. Ιδιαιτέρως τον είχε επηρεάσει η διδασκαλία του Επικτήτου. Η αφοριστική μορφή που επέλεξε να δώσει στο έργο του (εκτός από το 1ο βιβλίο) πρέπει να προέρχεται από τον Ηράκλειτο, καθώς ο Μάρκος Αυρήλιος με χαρά προσεγγίζει την διδασκαλία του και εξελίσσει τις σκέψεις του φιλοσόφου σε μορφή προσωπικού διαλογισμού. Όπως εύστοχα το έχει περιγράψει ο Μάριος Πλωρίτης, ο εστεμμένος φιλόσοφος κατέθεσε στην ανθρωπότητα ένα έργο γεμάτο από «πυκνούς αφορισμούς τις σκέψεις του γύρω στην Βιωτική, την τέχνη της ζωής. Ενα είδος καθημερινού ημερολογίου, έναν εσωτερικό μονόλογο, που αυτονόητα τιτλοφορήθηκε Εις εαυτόν, αλλά έχει άπειρους αποδέκτες στους αιώνες».  

Η φιλοσοφική θέση του Μάρκου Αυρηλίου, που θαυμάστηκε από πάμπολλους ανθρώπους στους αιώνες που ακολούθησαν (ανάμεσα στους οποίους και οι Ιουλιανός, Φρειδερίκος ο Μέγας, Πετράρχης, Γκαίτε), ορίζεται από τη σεμνή ένταξη του ανθρώπου σε μία ευρύτερη συνεξάρτηση και από την αυτονόητη επιθυμία προσφοράς υπηρεσίας στην ανθρώπινη κοινωνία, γι’ αυτό άλλωστε και ως αυτοκράτορας υπήρξε δικαιότατος, φιλάνθρωπος και ανεκτικός, παρά το ότι αντιμετώπισε συγκεντρωμένα εναντίον του πολύ δύσκολα προβλήματα, όπως λ.χ. την στάση στην Βρεττανία το έτος 162, την επιδρομή των Πάρθων στην Αρμενία και την Συρία την ίδια χρονιά, μετά από κατανίκηση 2 ρωμαϊκών στρατιών, και τον πόλεμο που ακολούθησε στην περιοχή μέχρι το έτος 166, κατά το οποίο η Αυτοκρατορία δέχθηκε την από την Αρμενία καταστροφική εισβολή της πανούκλας που κατέστρεψε τον Αρχαίο Κόσμο με εξόντωση του μεγαλυτέρου τμήματος των αστικών πληθυσμών και ιδίως των μορφωμένων ανθρώπων. Επιπρόσθετα, το 166 οι βάρβαροι Μαρκομάνοι και Κουάδοι εισέβαλαν στην Ιταλία και την Γαλατία και αποκρούστηκαν μετά από σκληρούς αγώνες το 169, οι Κασταβόκοι της Σαρματίας (της σημερινής Ουκρανίας) πραγματοποίησαν αλλεπάλληλες επιδρομές το 170 και εισέβαλαν στην Μοισία, την Μακεδονία και την Ελλάδα, ο δε διοικητής των λεγεώνων της Συρίας Αβίδιος Κάσσιος (Gaius Avidius Cassius, περ. 130 – Ιούλιος 175, νικητής κατά των Πάρθων, πορθητής της Κτησιφώντος και της Σελεύκειας, συγκλητικός και από το 166 κυβερνήτης της Συρίας από το 166) προχώρησε τον Απρίλιο του 175 σε στάση και αποστασία, αφού πρώτα αυτοανακηρύχθηκε στην Αντιόχεια «Αυτοκράτορας της Ανατολής», ενώ οι Μαρκομάνοι Γερμανοί παραβίαζαν προκλητικότατα ξανά και ξανά τα βόρεια σύνορα της Αυτοκρατορίας. 

ΑΓΩΝΕΣ ΚΑΤΑ ΤΩΝ ΒΑΡΒΑΡΙΚΩΝ ΕΠΙΔΡΟΜΩΝ

Από την χρονιά που παρέμεινε μόνος αυτοκράτορας (169) μέχρι τον θάνατό του (180), ο Μάρκος Αυρήλιος υποχρεώθηκε να πολεμάει συνεχώς, πότε στον τριετή πόλεμό του κατά των πειρατών (169 - 171), πότε στην σύντομη εκστρατεία του στην Ανατολή για την καταστολή της στάσης του Κάσσιου (175) και πότε υπερασπιζόμενος αποτελεσματικά από τις εισβολές των Γερμανών την συνορογραμμή του Δουνάβεως, με ελάχιστες μόνον σύντομες επισκέψεις του στην Ρώμη (το 172 απέκρουσε και υποχρέωσε σε συνθηκολόγηση τους Μαρκομάνους και τους Λομβαρδούς, το 171 και ξανά το 174 τους Κουάδους, το 174 του Ιάπυγες και το 175 τους Σαρμάτες). Η πείνα, οι φυσικές καταστροφές και τα οικογενειακά του δράματα, δεδομένου ότι από τα δεκατρία τέκνα του δεν έζησαν παρά μόνον πέντε, συμπληρώνουν το σκηνικό μέσα στο οποίο ο μεγάλος αυτός άνδρας κλήθηκε να εφαρμόσει στην πράξη τα στωϊκά προτάγματα.    

Μαρμάρινος ανδριάντας του Μάρκου Αυρηλίου στο
Μουσείο Λούβρου των Παρισίων (φωτο: Βλάσης
Ρασσιάς, Οκτώβριος 2008)

 

Το 175 ο Μάρκος Αυρήλιος υποχρεώθηκε να κλείσει ειρήνη με τους βαρβάρους για να βαδίσει εναντίον του σφετεριστή Αβίδιου Κάσσιου, ο οποίος τον αποκαλούσε «γυναικούλα που διοικεί την Ρώμη». Στην ομιλία του μπροστά στις παρατεταγμένες λεγεώνες του, ο Μάρκος Αυρήλιος, αφού πρώτα εξέφρασε την θλίψη του για την προδοσία ενός έως τότε «πιστού φίλου», ευχήθηκε να μην σκοτωθεί ή αυτοκτονήσει ο Κάσσιος, ώστε να μπορέσει ο εστεμμένος φιλόσοφος ως νικητής να επιδείξει την μεγαλοψυχία του πραγματικού φιλοσόφου. Όμως, λίγο πριν οι λεγεώνες του αυτοκράτορα συγκρουστούν με τις λεγεώνες του σφετεριστή στην Συρία τον Ιούλιο του 175, ο τελευταίος δολοφονήθηκε από έναν εκατόνταρχό του, ο οποίος έστειλε μάλιστα στο στρατόπεδο του Αυρηλίου το κομμένο κεφάλι του σφετεριστή. Παρά την ατιμία (στάση και προδοσία) του νεκρού, τον οποίο ήδη η Σύγκλητος είχε κηρύξει «δημόσιο κίνδυνο», ο εστεμμένος φιλόσοφος φρόντισε πάντως να κηδευτεί με στρατιωτικές τιμές, από σεβασμό για την προτέρα στρατιωτική του συνέπεια και αφοσίωση στην Ρώμη.   

Στην συνέχεια ο Μάρκος Αυρήλιος περιόδευσε όλη την ανατολική Αυτοκρατορία και διέμεινε για αρκετό καιρό στα 4 μεγάλα φιλοσοφικά κέντρα του αρχαίου κόσμου, δηλαδή στην Αντιόχεια, την Αλεξάνδρεια, την Σμύρνη και την Αθήνα, όπου και μυήθηκε στα Ελευσίνια Μυστήρια και συντόνισε την αποκατάσταση του Ιερού της Θεάς Δήμητρος, που το 170 είχε υποστεί εκτεταμμένες ζημιές εξαιτίας της επιδρομής των βαρβάρων Κασταβοκών. Οι φιλοσοφικές σχολές των 4 πόλεων ενισχύθηκαν με έμμισθους δασκάλους, οι πόλεις λαμπρύνθηκαν και οι κάτοικοι των διαφόρων πόλεων επέδειξαν με πολλούς τρόπους την ευγνωμοσύνη τους για τον μεγάλο προστάτη του αρχαίου μεγαλείου, όπως βλέπουμε και από την επιγραφική της πόλης των Αθηνών, η οποία έστησε 2 αγάλματα του Μάρκου Αυρηλίου, ένα στην Ακρόπολη και ένα στο Θέατρο του Διονύσου, αποκαλώντας τον «προστάτη της Φιλοσοφίας».  

Τον Νοέμβριο του 176, ενώ ήδη είχε πεθάνει η σύζυγός του Φαυστίνα, επέστρεψε στην Ρώμη και τέλεσε θρίαμβο στις 23 Δεκεμβρίου για την ειρήνη που επέβαλε στα βόρεια σύνορα της Αυτοκρατορίας. Όντας μόνος αυτοκράτορας από το έτος 169, κατά το οποίο είχε πεθάνει ο Βέρος, ανακήρυξε τελικά το 177 συναύγουστό του τον υιό του Κόμμοδο και από το έτος αυτό μέχρι και το 180 που απεβίωσε, διεξήγαγαν μαζί πόλεμο στα βόρεια σύνορα κατά των Μαρκομάνων, καθώς ο Μάρκος Αυρήλιος είχε σκοπό για λόγους προστασίας της Αυτοκρατορίας να επεκτείνει τα σύνορά της μέχρι τον ποταμό Έλβα. Πέθανε στις 17 Μαρτίου 180 στην Vindobona (την σημερινή Βιέννη) ή στο Σίρμιο της Παννονίας,     

Η σποδός του αγίου, ευσεβούς, γαλήνιου και ενάρετου εκείνου άνδρα τάφηκε στο Αδριάνειο Μαυσωλείο, η δε εθνική Ρώμη τον τίμησε  με πολυάριθμα αγάλματά του, μεταξύ των οποίων ο περίφημος «ιππεύς του Καπιτωλίου». Το ίδιο τον τίμησε και η έκτοτε πεπαιδευμένη ανθρωπότητα με τον απεριόριστο σεβασμό της που συνοψίζεται αρκετά χαρακτηριστικά στα λόγια του Renan «κανένας συνετός άνθρωπος δεν θα αρνηθεί ότι υπήρξε μία μεγάλη ψυχή, αλλά και ένα μεγάλο πνεύμα που έζησε στα απέραντα βάθη του καθήκοντος και της συνειδητότητος… το μεγαλείο του δεν θα αμφισβητηθεί ποτέ, διότι στηρίζεται επάνω σε αυτό που δεν θα χαθεί, δεν θα φθαρεί ποτέ, δηλαδή επάνω στην εξοχότητα της καρδιάς». 

ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΤΑΣΗ

Στα 12 βιβλία των στοχασμών του («Τα εις Εαυτόν»), που ουσιαστικά δεν είναι παρά το προσωπικό του ημερολόγιο το οποίο και δεν είναι καν γραμμένο για να διαβασθεί από κοινό, αναφαίνεται ωστόσο, στην πληρότητά της, η υπεύθυνη προθυμία αυτού του φιλοσόφου – αυτοκράτορα για προσφορά υπηρεσιών προς τον άνθρωπο και η θετική υποχρέωση να συνεργασθεί από την θέση του και με όλες του τις δυνάμεις για την διατήρηση του συνόλου, μέλος του οποίου αισθανόταν και ο ίδιος ότι αποτελεί. Μέσα από αυτή την εκπληκτική κατάθεσή του, ο εστεμμένος φιλόσοφος αποτολμά την τολμηρή κατάδυση στις σχεδόν απρόσιτες για τους θνητούς ρίζες του «καθήκοντος», με βαθιά συνείδηση του εφημέρου του βίου των θνητών αλλά, από την άλλη, και του αιωνίου της Προνοίας του Κόσμου. Η ενδοσκοπική αυτή «λέξη» του εστεμμένου φιλοσόφου, παραδόξως για τον σημερινό μονομερή, μονολιθικό και μονοθεϊστή άνθρωπο, δεν τον κάνει ωστόσο αναχωρητή και απόκοσμο, αλλ’ αντιθέτως έναν βαθύτατα κοινωνικό και ανθρώπινο άνδρα που κηρύσσει δίχως την παραμικρή επιφύλαξη  ότι: «οι άνθρωποι γεγόνασιν αλλήλων ένεκεν, ή δίδασκε ή φέρε» (Η, 59) δηλ. το ότι όλοι μας έχουμε δημιουργηθεί για χάρη των συναθρώπων μας τους οποίους οφείλουμε ή να καλλιεργήσουμε ή να τους υπομείνουμε.    

Εγκαταλελειμμένος εν μέσω απείρων εχθρών, ανάξιων ή φαύλων συνανθρώπων αλλά και προδοτών, πληττόμενος από αλλεπάλληλες συμφορές, ο Μάρκος Αυρήλιος στέκει γαλήνιος και ακλόνητος, δίχως να ελπίζει σε οποιαδήποτε έξωθεν βοήθεια ή «θαύμα», αλλά πιστός μόνον στο φως, την ομορφιά και την ηρεμία του εσωτερικού του κόσμου, αυτάρκης και θεϊκός μέσα στο θνητό του κορμί (ως οργανικό μέλος του Παντός και τμήμα του Θεού από τον οποίο προήλθε και στον οποίο πρέπει μετά θάνατον να επιστρέψει), δίδοντας έκτοτε στους ανθρώπους το αιώνιο άριστο παράδειγμα της ένσαρκης Αγαθότητας και Δικαιοσύνης. Το ότι ο Μάρκος Αυρήλιος προτίμησε την Ελληνική ως γλώσσα τον στοχασμών του, μπορεί να εξηγηθεί ως προσπάθεια να αποφύγει τον υπέρμετρο ρητορισμό της λογοτεχνικής παραγωγής των ημερών του. Από την άλλη, ο λογοτεχνικός τίτλος «Τα Εις Εαυτόν», δηλαδή «οι συζητήσεις με τον εαυτό μου» που επέλεξε ο ίδιος, απαντάται για πρώτη φορά στην Ελληνική Λογοτεχνία και είναι άλλωστε αμφίβολλο αν είχε πρόθεση να το εκδώσει. Είναι άγνωστο πότε μετά τον θάνατό του δημοσιεύθηκε το εν λόγω έργο του. Η επανέκδοσή του πάντως το 1558 στη Ζυρίχη, στηρίζεται σε μια έκδοση του 10ου αιώνα από τον Αρέθα. Σώζονται επίσης σε λατινική γλώσσα κάποιες επιστολές του προς τον Κορνήλιο Φρόντωνα (Fronto), καθώς και αποσπάσματα μίας ομιλίας του (Dessau 9340).    
    

Η καλύτερη έκδοση του "Τα
Εις Εαυτόν" από τις εκδόσεις
"Θύραθεν Επιλογή" (2009)

 

Ενδεικτικά ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΒΙΟΥ ο Μάρκος Αυρήλιος σημειώνει: «Μην ενεργείς δίχως την θέλησή σου, δίχως το πνεύμα της κοινής ωφελείας, δίχως συγκρότηση ή από αντίδραση. Μην προσπαθείς να κάνεις πιο όμορφη την σκέψη σου με ψεύτικα στολίδια ή πολυλογίες και μην καταπιάνεσαι με τα πάντα. Ο Θεός που είναι μέσα σου, ας είναι ο προστάτης ενός όντος αρσενικού, μεστωμένου, πολιτικού, πολιτισμένου, αρχοντικού και συγκροτημένου, ωσάν εκείνον που περιμένει ήρεμα τη λήξη του βίου, δίχως να χρειάζεται με όρκους να το αποδείξει ή με την ανθρώπινη μαρτυρία. Γαλήνιος, δίχως την ανάγκη της έξωθεν βοηθείας ή της παρηγορίας που παρέχουν οι άλλοι. Διότι όρθιος πρέπει να στέκεις, όχι ορθωμένος από τους άλλους». («ΜΗΤΕ ΑΚΟΥΣΙΟΣ ΕΝΕΡΓΕΙ ΜΗΤΕ ΑΚΟΙΝΩΝΗΤΟΣ ΜΗΤΕ ΑΝΕΞΕΤΑΣΤΟΣ ΜΗΤΕ ΑΝΘΕΛΚΟΜΕΝΟΣ. ΜΗΤΕ ΚΟΜΨΕΙΑ ΤΗΝ ΔΙΑΝΟΙΑΝ ΣΟΥ ΚΑΛΛΩΠΙΖΕΤΩ. ΜΗΤΕ ΠΟΛΥΡΡΗΜΩΝ ΜΗΤΕ ΠΟΛΥΠΡΑΓΜΩΝ ΕΣΟ. ΕΤΙ ΔΕ Ο ΕΝ ΣΟΙ ΘΕΟΣ ΕΣΤΩ ΠΡΟΣΤΑΤΗΣ ΖΩιΟΥ ΑΡΡΕΝΟΣ ΚΑΙ ΠΡΕΣΒΥΤΟΥ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΟΥ ΚΑΙ ΡΩΜΑΙΟΥ ΚΑΙ ΑΡΧΟΝΤΟΣ ΑΝΕΤΕΤΑΧΟΤΟΣ ΕΑΥΤΟΝ, ΟΙΟΣ ΑΝ ΕΙΗ ΤΙΣ ΠΕΡΙΜΕΝΩΝ ΤΟ ΑΝΑΚΛΗΤΙΚΟΝ ΕΚ ΤΟΥ ΒΙΟΥ ΕΥΛΥΤΟΣ, ΜΗΤΕ ΟΡΚΟΥ ΔΕΟΜΕΝΟΣ ΜΗΤΕ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΤΙΝΟΣ ΜΑΡΤΥΡΟΣ. ΕΝ ΔΕ ΤΟ ΦΑΙΔΡΟΝ ΚΑΙ ΤΟ ΑΠΡΟΣΔΕΕΣ ΤΗΣ ΕΞΩΘΕΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟ ΑΠΡΟΣΔΕΕΣ ΗΣΥΧΙΑΣ, ΗΝ ΑΛΛΟΙ ΠΑΡΕΧΟΥΣΙΝ. ΟΡΘΟΝ ΟΥΝ ΕΙΝΑΙ ΧΡΗ, ΟΥΧΙ ΟΡΘΟΥΜΕΝΟΝ»)   
   
Ενδιαφέρουσα εξάλλου είναι και η ακόλουθη προτροπή του για μία ανθρωπιστική ορθοπραξία: «Σε δύο πράγματα πρέπει να έχεις διαρκή ετοιμότητα. Στο να πράττεις μόνο εκείνα που σου εμπνέει η λογική του Ηγεμονικού σου και της ορθοπραξίας, με σκοπό την ωφέλεια των ανθρώπων, και στο να είσαι ικανός να μεταβάλλεις τη γνώμη σου αν τυχόν βρεθεί κανείς και σε διορθώσει ή να σε βγάλει από κάποια προκατάληψη, και αυτό με γνώμονα το αν προάγεται η δικαιοσύνη και η κοινή ωφέλεια και όχι αν κάτι εφάνη ευχάριστο ή ένδοξο».    

Βλάσης Γ. Ρασσιάς

 

 

Για να δείτε κάποιες σελίδες πρέπει να έχετε τον flash player που μπορείτε να βρείτε πατώντας στο εικονίδιο δίπλα.

Πνευματικά δικαιώματα © 2009

 Συντελεστές  και επικοινωνία μαζί μας

       SiteLock