πίσω

ΗΡΩΔΗΣ Ο ΑΤΤΙΚΟΣ

Η περιπέτεια μιας πολύτιμης έπαυλης

Το κτιριακό συγκρότημα που κατασκεύασε ο Ηρώδης ο Αττικός στην Εύα Κυνουρίας και τα ανεκτίμητα ψηφιδωτά του έχουν αφεθεί στην τύχη τους

Πριν από λίγο καιρό επισκέφθηκα το Αρχαιολογικό Μουσείο του Αστρους. Ένα καλοβαλμένο και περιποιημένο μικρό μουσείο με πλούσια ευρήματα, πολλά από τα οποία προέρχονται από την έπαυλη του Ηρώδη του Αττικού. Ήταν η πρώτη φορά που άκουγα για το κτίσμα αυτό - συγχωρέστε μου την άγνοια - και έτσι αποφάσισα να το επισκεφθώ. Η έκταση βρίσκεται στην Εύα, αρχαία Κώμη της Κυνουρίας, τέσσερα χιλιόμετρα ΒΔ του Αστρους και 1.500 μέτρα νοτιοανατολικά των Κάτω Δολιανών. Ένας ευγενικός φύλακας πρόθυμα με ξενάγησε. Έμεινα άφωνος θαυμάζοντας για πολλές ώρες, κάτω από τον θερμό αρκαδικό ήλιο, τα εκπληκτικά μωσαϊκά αλλά και τον πλούτο των αρχιτεκτονικών καταλοίπων του κτίσματος. Πλήρης απογοήτευση όμως με κατέλαβε διαπιστώνοντας ότι η ανάδειξη του λαμπρότερου και περικαλλέστερου έργου των ρωμαϊκών χρόνων στην Ελλάδα έχει αφεθεί... στην τύχη του.

Ψηφιδωτό δάπεδο. Παράσταση ρωμαϊκού ιπποδρόμου και αρματοδρομιών στον νότιο εξωτερικό διάδρομο της βίλας, αρχές 4ου αι. μ.Χ.

 Ο Ηρώδης Αττικός υπήρξε, αναμφισβήτητα, η σημαντικότερη προσωπικότητα των ρωμαϊκών χρόνων στην Ελλάδα. Έζησε από το 103 ως 179 μ.Χ., ήταν ρήτορας, φιλόσοφος, πολιτικός και η τεράστια περιουσία του τού έδωσε τη δυνατότητα να αναδειχθεί ως Μαικήνας της εποχής του. Ο Ηρώδης αποφάσισε να επεκτείνει την έπαυλη που κληρονόμησε από τον πατέρα του, δημιουργώντας τη μεγαλύτερη στον ελλαδικό χώρο έπαυλη, εφάμιλλη των επαύλεων των ρωμαίων αυτοκρατόρων στην Ιταλία. Εκεί συγκέντρωσε ένα μεγάλος μέρος από τη συλλογή του σε έργα τέχνης της εποχής όπως και προγενέστερα, μετατρέποντάς την έτσι σε ένα είδος μουσείου αρχαίας τέχνης και σε καλλιτεχνικό και επιστημονικό ίδρυμα, αντάξιο των μεγάλων ιδρυμάτων της Ελληνιστικής Ανατολής.

Η έπαυλη της Εύας απέβη τελικώς τεράστιο συγκρότημα που ξεπερνά τα 20.000 τ.μ. Περιλαμβάνει μέγαρο, τεράστιο αίθριο με στοές, λουτρικό συγκρότημα και ιερό. Την κεντρική αυλή της περιέβαλλε μια τεχνητή τάφρος που έδινε την ψευδαίσθηση ενός ποταμού, πέρα από την οποία υπήρχαν οι στοές της έπαυλης.

Το εκπληκτικότερο όμως όλων είναι τα ψηφιδωτά δάπεδα - η συνολική επιφάνεια των ως τώρα ανακαλυφθέντων υπερβαίνει τα 1.300 τ.μ. -, τα οποία κοσμούν τους σημαντικότερους από τους χώρους της έπαυλης. Λέγεται μάλιστα ότι τα ψηφιδωτά αυτά με τις διακοσμητικές και εικονιστικές παραστάσεις απαράμιλλης εικαστικής αρτιότητας αποτελούν τη μεγαλύτερη σχετική πινακοθήκη σε όλη την Ελλάδα. Αλλού απλά διακοσμητικά και γεωμετρικά σχέδια και θέματα εμπνευσμένα από τη ραψωδία Ρ της Ιλιάδας, αλλού παραστάσεις μικρών παιδιών που πατούν σταφύλια και η απεικόνιση των Αθλων του Ηρακλή ξετυλίγονται για χάρη των εκλεπτυσμένων καλεσμένων του ιδιοκτήτη και για τη χαρά των δικών μας ματιών. Είναι ιδιαίτερα εντυπωσιακές οι χρωματικές διαφορές που αποδίδουν τις επιθυμητές φωτοσκιάσεις οι οποίες τονίζουν τον όγκο των μορφών και δημιουργούν ψευδαίσθηση της τρισδιάστατης απεικόνισης. Η σπουδαιότητα της ανακάλυψης των ψηφιδωτών αυτών είναι πρωταρχική. Μας δίνει χαρακτηριστική εικόνα για τη ζωή και τον πολιτισμό στους ρωμαϊκούς αυτοκρατορικούς χρόνους, είναι ένας μικρόκοσμος που περιλαμβάνει όλα τα στοιχεία αυτού του πολιτισμού, ο οποίος συνδέει τον Αρχαίο με το Μεσαιωνικό κόσμο.

ΨΗΦΙΔΩΤΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΜΕ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΛΑΥΣΗΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΒΟΡΕΙΑ ΣΤΟΑ ΤΗΣ ΕΠΑΥΛΗΣ

Αυτή η κιβωτός των καλλιτεχνικών κειμηλίων καταστράφηκε επανειλημμένα από σεισμούς και βαρβαρικές επιδρομές και μετατράπηκε σε χριστιανικό ίδρυμα στους πρώιμους χριστιανικούς χρόνους. Από τότε συνεχίστηκε η καταστροφή του ως τη συστηματική του ανασκαφή όπου και αποκαλύφθηκαν εκατοντάδες γλυπτά και θραύσματα γλυπτών, που αποδεικνύουν τον συλλεκτικό και διακοσμητικό οίστρο του ιδρυτού της έπαυλης.

Είναι οδυνηρό το γεγονός ότι πολλά αριστουργήματα καταστράφηκαν εξαιτίας της αδιαφορίας και της ελαφρότητας που μας διακρίνει. Χαρακτηριστικό είναι ότι πριν από τις συστηματικές ανασκαφές οι καλλιεργητές του χώρου όργωναν στις Στοές των ψηφιδωτών και ως το 1960 λειτουργούσε μέσα στα σπλάχνα της βίλας ένα μεγάλο ασβεστοκάμινο που αποτέφρωνε τους θησαυρούς της. Στα ψηφιδωτά μάλιστα της βόρειας στοάς ο ΟΤΕ είχε τοποθετήσει κολόνα τηλεφώνου καταστρέφοντας μέρος της παράστασης. Οι ανασκαφές κατέστησαν εφικτές χάρη στην ένταξη του έργου στα προγράμματα της Ευρωπαϊκής Ενωσης, γεγονός που προκαλεί την πικρή διαπίστωση ότι για να αξιοποιήσουμε τους θησαυρούς μας χρειάστηκε το έναυσμα από την Ευρώπη. Ωστόσο πρέπει να συνειδητοποιήσουμε όλοι μας ότι μόνο η καταγραφή και η έρευνα στους αρχαιολογικούς χώρους δεν αποτελεί εγγύηση για τη διατήρηση και την προστασία τους. Είναι αναγκαία η αξιοποίησή τους. Αντί όμως να αξιοποιήσουμε τους θησαυρούς που τόσο καιρό προστάτευε στα σπλάχνα της και στη συνέχεια απλόχερα μας αποκάλυψε η αρκαδική γη, τους καταστρέφουμε με την αδιαφορία και την απραγία μας.

ΟΡΧΟΥΜΕΝΕΣ ΛΑΚΑΙΝΕΣ ΤΟΥ ΚΑΛΛΙΜΑΧΟΥ ΠΡΟΤΟΤΥΠΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ 5 π.Χ. ΑΙΏΝΑ

 Οι ανασκαφές

Για πρώτη φορά ο μεγάλος και εντυπωσιακός αυτός ερειπιώνας έγινε γνωστός το 1809 από τον άγγλο περιηγητή W. Leake. Ήταν η περίοδος που ο ευρωπαϊκός ρομαντισμός οδηγεί τα βήματα των ταξιδευτών στην Αρκαδία των ονείρων τους. Γύρω στα 1850 επισκέφθηκε τη θέση ο Ε. Gurtius, ο οποίος και πρώτος αναφέρει ότι τα ερείπια που βλέπει δεν ανήκουν σε οικισμό αλλά σε κάποια έπαυλη. Ο ίδιος μεταφέρει επίσης την πληροφορία ότι ο πασάς της Πελοποννήσου Βελής έσκαψε την περιοχή για να βρει γλυπτά.

Η πρωτιά όμως στις έρευνες για κινητά ευρήματα που αφθονούσαν και ήταν ορατά γύρω ανήκει στους καλόγηρους της Μονής της Λουκούς και ανάγεται στα προεπαναστατικά χρόνια.

Στις ημέρες μας μια μικρή ανασκαφή, σωστικού χαρακτήρα, έγινε το 1977 από τον αρχαιολόγο Γ. Σταϊνχάουερ, ενώ από το 1979 ως και το 1996 συστηματική έρευνα του χώρου διενήργησε ο έφορος Αρχαιοτήτων Δρ Θ. Σπυρόπουλος, ο οποίος φρόντισε για την απαλλοτρίωση της απαιτούμενης εκτάσεως καθώς και για τη συντήρηση του ανασκαμμένου χώρου.

ΥΠΑΡΧΟΝΤΑ ΚΙΝΗΤΑ ΕΥΡΗΜΑΤΑ ΠΟΥ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΣΤΗΝ ΠΑΡΑΚΕΙΜΕΝΗ ΜΟΝΗ 2009

ΑΡΚΕΤΑ ΜΕΡΗ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΠΑΥΛΗ ΕΧΟΥΝ ΕΝΤΑΧΘΕΙ ΩΣ ΣΤΟΙΧΕΙΑ «στοιχειά» στην κατασκευή η και την επισκευή του ναού.

Θ. Μ. ΒΑΡΒΙΤΣΙΩΤΗΣ

Νέα δεδομένα

 

Η συναρπαστική ιστορία της βίλας του Ηρώδη

 



Στήλη με τους πεσόντες στον Μαραθώνα οδηγεί στην υπόθεση ότι ο Τύμβος υπήρξε δημιούργημά του


Βρέθηκε λίγο μετά το 2000 στη βίλα του Ηρώδη του Αττικού στην Εύα της Κυνουρίας, χτισμένη σε ένα πρόχειρο τοίχο των παλαιοχριστιανικών χρόνων. Ήταν γυρισμένη στο πλάι, με την ενεπίγραφη πλευρά της να «βλέπει» προς το Νότο. Είναι το καινούργιο εύρημα που μελετά ο αρχαιολόγος Γιώργος Σπυρόπουλος και καμαρώνει γι’ αυτό. Και ποιος δεν θα έκανε το ίδιο; Πρόκειται άλλωστε για μια ενεπίγραφη στήλη με τους πεσόντες στη μάχη του Μαραθώνα. Της Ερεχθηίδος φυλής. Χρονολογείται στον 5ο αι. π.Χ., και όπως οι άλλες (εννιά ή δέκα υπολογίζουν οι επιστήμονες), είχε στηθεί σε βάση στη μεγάλη υπόστυλη αίθουσα (Μεγάλη Βασιλική). Το αρχαιότερο και επισημότερο κτίσμα της εντυπωσιακής βίλας, εκεί όπου συγκεντρώνονταν όλα τα σπουδαία έργα και αγάλματα. Οι στήλες των Μαραθωνομάχων και τα «Νεκρόδειπνα» κοσμούσαν την έπαυλή του δείχνοντας όχι μόνο το πάθος του Ηρώδη για τη γλυπτική και τις τέχνες αλλά και τις αλλαγές στη διακόσμηση που έκανε αργότερα. Αφορμή για την αλλαγή στο γλυπτό διάκοσμο στάθηκαν οι αλλεπάλληλοι θάνατοι των προσφιλών του προσώπων (μεταξύ του 165 - 170 μ.Χ.) που μεταμόρφωσαν την έπαυλη σε μαυσωλείο.Ο αρχαιολόγος Γ. Σπυρόπουλος είναι βέβαιος για κάτι ακόμη. Οτι ο Τύμβος του Μαραθώνα είναι δημιούργημα του Ηρώδη Αττικού, στην προσπάθειά του να αποτρέψει την αλλοίωση του μνημείου, των τάφων, δηλαδή, που είδε στην περιοχή ο Παυσανίας.
«Η καταγωγή της οικογένειας από τους Ηρακλείδες και τους μυθικούς προγόνους του Αχιλλέα αναφέρεται πολλές φορές στις γραπτές πηγές και ο ίδιος ο Ηρώδης θεωρούσε προγόνους του τον Μιλτιάδη και τον Κίμωνα», λέει στην «Κ» ο αρχαιολόγος και μας εφιστά την προσοχή: η στήλη με τα ονόματα των πεσόντων στη Μάχη του Μαραθώνα το 490 π.Χ. που βρέθηκε στο σπίτι του Ηρώδη Αττικού στην Κυνουρία, προέρχεται από τους Τάφους κι όχι από τον Τύμβο των Αθηναίων στον Μαραθώνα.
Αυτά θα εξηγήσει ο Γ. Σπυρόπουλος στο νέο βιβλίο του «Die Architektur der Villa des Herodes Attikus zu Eva» (Η αρχιτεκτονική της έπαυλης του Ηρώδη Αττικού στην Εύα») που είναι υπό έκδοση στη Γερμανία, αφού όπως υποστηρίζει: «ο Τύμβος στον Μαραθώνα δεν αποτελεί πρωτογενές, δηλαδή αρχικό συστατικό του Μνημείου των Μαραθωνομάχων. Οι νεκροί της μάχης κάηκαν και ετάφησαν σε τεφροδόχους Κάλπεις, οι συγγενείς τους έθαψαν τρώγοντας δίπλα τους σε αποχαιρετιστήριο γεύμα».
Από το «νεκρόδειπνο» αυτό έχουμε αποδείξεις. «Αγγεία των αρχών του 5ου αι. π.Χ., του μελανόμορφου ρυθμού (κύλικες, υδρίες, κρατηρίσκοι κ.ά.). Αυτό ενίσχυσε και την απόδοση του ευρήματος στους πεσόντες στη Μάχη του 490 π.Χ.
Οι ανασκαφές έγιναν, όπως υπογραμμίζει, στα κράσπεδα του μεγάλου Τύμβου ύψους εννέα μέτρων και διαμέτρου 50. «Ολοι πίστευαν ότι ο Τύμβος έγινε συγχρόνως με τους τάφους, αλλά ο Παυσανίας δεν μίλησε για Τύμβο, δηλαδή “γης χώμα”, όπως χαρακτηρίζει τους τύμβους αλλά για τάφους, πάνω στους οποίους (κι όχι στον Τύμβο) τοποθετήθηκαν οι Στήλες κατά Φυλές. Συνολικά 9 ή 10 με τα ονόματα των πεσόντων (193 κατά των Ηρόδοτο)».

Mείζον εύρημα

Δεν γνωρίζουμε αν οι Στήλες είχαν τοποθετηθεί χωριστά ή ενιαία, αν και πιστεύει τη δεύτερη εκδοχή. Θα στοιχειοθετηθεί στην τελική δημοσίευση. Επίγραμμα βέβαια έφερε μόνο η πρώτη στήλη που παρουσιάζουμε σήμερα, η οποία «σώθηκε και εμπλουτίζει την επιγραμματολογία της περίφημης Μάχης και με το κείμενό της τεκμηριώνει την ανάθεσή της στους Μαραθωνομάχους».Γραμμένη σε Προευκλείδειο αλφάβητο, αναγράφει κατάλογο ανδρών στοιχηδόν και σύντομο κείμενο που αναφέρεται στην αρετή τους (...ΑΡΕΤΕΝ ΠΕΥΣΕΤΑΙ... ΜΑΡΝΑΜΕΝΟΙ ΜΕΔΟΙΣ...).
Στην έπαυλή του μετέφερε κι άλλα τέτοια έργα ο Ηρώδης, μετατρέποντάς την σε ύψιστο μνημείο ηρωολατρείας των Αθηναίων. «Γι’ αυτό κατηγορήθηκε, δικάστηκε και αθωώθηκε», λέει ο μελετητής. «Ο Τύμβος», συνεχίζει ο Γ. Σπυρόπουλος, «είναι συσσώρευση χώματος από γειτονικές θέσεις και περιείχε όστρακα από τα Πρωτοελλαδικά ώς τους μεταγενέστερους χρόνους. Τι σημαίνει αυτό; Οτι δεν έγινε για “στιγμές εθνικής έξαρσης”, όπως έχει ειπωθεί, αλλά μετά το 165 μ.Χ. από τον ίδιο τον Ηρώδη, ο οποίος πήρε τις Στήλες και στη θέση τους “εσώρευσε” τον μέγα Τύμβο ως αντιστάθμισμα και για να αποκρύψει την παράτολμη αλλοίωση του Μνημείου». Αυτό υποστηρίζει ο αρχαιολόγος μελετητής της βίλας που μιλάει για μεγάλο αρχαιολογικό γεγονός.

Γιωτα Συκκα Καθημερινή

ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΕΛΛΗΝΩΝ ΔΙΚΤΥΟ   2010

 

Για να δείτε κάποιες σελίδες πρέπει να έχετε τον flash player που μπορείτε να βρείτε πατώντας στο εικονίδιο δίπλα.

Πνευματικά δικαιώματα © 2009

 Συντελεστές  και επικοινωνία μαζί μας

       SiteLock