ΝΑΞΙΩΝ

Ιστορία - Μνημεία

 

 

http://www.naxos.gr/skins/naxos/customer/images/spacer.gif

 

ΣΗΜΑΝΤΙΚΕΣ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΕΣ

4η χιλιετία π. Χ.

Νεολιθικοί οικισμοί.

3η χιλιετία π. Χ.

Κυκλαδική εποχή. Η Νάξος είναι ένα από τα σημαντικότερα κέντρα του Κυκλαδικού πολιτισμού, που σήμερα θεωρείται ο παλαιότερος πολιτισμός της Ευρώπης. Δημιουργήματα αυτού του πολιτισμού τα Κυκλαδικά ειδώλια.

2η χιλιετία π. Χ

Μυκηναϊκή εποχή. Η Νάξος γέφυρα για την εξάπλωση των Μυκηναίων προς την Ανατολή.

8ος-6ος αι. π. Χ.

Μια πλούσια κοινωνία κυριαρχεί. Συμμετέχει στον αποικισμό της Νάξου της Σικελίας (734 π. Χ.).  Επιβλητικά και φημισμένα αφιερώματα των  Ναξίων, όπως η Σφίγγα στους Δελφούς, οι Λέοντες στη Δήλο, μαρτυρούν την ανάπτυξη της Νάξου και την άνθηση της μεγάλης πλαστικής στο νησί.

480 π. Χ.

Οι Νάξιοι, στη ναυμαχία της Σαλαμίνας, στο  πλευρό των Αθηναίων, εναντίον των Περσών.

41 π. Χ.

Η Νάξος, Ρωμαϊκή επαρχία.

4ος αι. μ. Χ.-1207

Βυζαντινή εποχή.

1207–1566

Λατινοκρατία.

1566–1821

Τουρκοκρατία.

6 Μαΐου 1821

Κήρυξη της Επανάστασης στη Νάξο.

3 Φεβρουαρίου 1830

Η Νάξος, μαζί με τις υπόλοιπες Κυκλάδες, περιλαμβάνεται στο νεοσύστατο ελληνικό κράτος.



Η Πορτάρα 
της Νάξου

 

Η σπουδαιότητα της Νάξου υπήρξε στη μακρά ιστορική διάρκεια, όχι απλά πρωταρχική αλλά διαμορφωτική στην ιστορική πορεία, όχι μόνο στον Κυκλαδικό αλλά και στον ευρύτερο Ελληνικό χώρο. Ήταν πάντα περίφημη για τη μεγάλη ποσότητα των εξαγομένων μαρμάρων της, για το σμυρίγλι, για το πλήθος των πηγών της, για τους κατάμεστους κήπους, για την ομορφιά των πεδιάδων της, για τους ελαιώνες, τους πορτοκαλεώνες, τους λεμονεώνες, για τα κίτρα της, για τ’ αμπέλια της και το ξακουστό κρασί της, για τη κτηνοτροφία της και τα τυριά της αλλά και για το αλάτι! Παράλληλα, επειδή η θάλασσα «απομονώνει» παρέμεινε γνήσια, ασυνήθιστη, διαφορετική, αυτάρκης. Ο Πίνδαρος αποκαλεί τη Νάξο «λιπαράν» κι ο Ηρόδοτος βεβαιώνει ότι η «Νάξος ευδαίμονη των νήσων προέφερε». Ο Αρχίλοχος ο Πάριος παρομοίαζε το κρασί της Νάξου με νέκταρ που έπιναν οι θεοί.
Ο κατ’ εξοχήν συνδεδεμένος με τη Νάξο θεός είναι ο Διόνυσος που ενσάρκωνε τις αγαθοποιούς δυνάμεις της φύσεως. Γεννήθηκε και μεγάλωσε στη Νάξο όπου παντρεύτηκε την Αριάδνη μετά την εγκατάλειψή της από το Θησέα. Ο γάμος με το θεό κι ο θάνατός της, που προοιώνιζε την ανάστασή της γιορταζόταν έντονα στο νησί γιατί σχετιζόταν με την ωρίμανση και την αναγέννηση της Φύσεως.

Η Νάξος κατοικήθηκε από την 4η χιλιετία π. Χ. μέχρι σήμερα αδιάκοπα. Η μελέτη των τοπωνυμίων βεβαιώνει ότι η Νάξος, αντίθετα από τα άλλα νησιά του Αιγαίου δεν ερημώθηκε ποτέ από κατοίκους, και ότι σ’ ΄όλες τις περιοχές του νησιού και στις παραλιακές και στα βουνά και στις κοιλάδες, από τα πανάρχαια χρόνια μέχρι σήμερα ζουν οι ίδιοι βασικά άνθρωποι, οι οποίοι βέβαια ανασυντάσσονται, έχοντας τη δύναμη να αφομοιώνουν τους ξένους, που κατά καιρούς, ειρηνικά ή με τη δύναμη των όπλων εγκαθίστανται στο νησί. Επομένως πάντα υπήρχε στο νησί μια οργάνωση σχετική με τους όρους παραγωγής και αναπαραγωγής της ζωής.

Αξίζει να θυμόμαστε κάποιες ονομασίες τόπων που αποτελούν αναμφισβήτητες μαρτυρίες για οικισμούς ή για λατρείες ηρώων ή θεών, που δεν ήταν δυνατόν να υπάρχουν σήμερα, αν κάποτε ερημωνόταν το νησί, αν χάνονταν οι κάτοικοί του και έπαιρναν τη θέση τους άλλοι.
Η υψηλότερη κορυφή της Νάξου ονομάζεται Μύτη του Ζα, φέρει δηλαδή το όνομα του πατέρα θεών και ανθρώπων για τους αρχαίους, και ίσως έτσι θα λεγόταν και στη αρχαιότητα, γιατί εκεί πάνω λατρευόταν τότε ο Δίας. Το δείχνει και η επιγραφή σε ακατέργαστο όγκο μαρμάρου στο μονοπάτι που οδηγεί στην κορυφή του βουνού – Ζευς Μηλώσιος – ο προστάτης των προβάτων δηλαδή – επιγραφή που  καθορίζει τα όρια του τεμένους του αφιερωμένου στο μεγάλο θεό.

Στο ΒΑ. Άκρο του νησιού, ένας όρμος ονομάζεται Απόλλωνας και φαίνεται ότι έτσι λεγόταν και στους αρχαίους χρόνους, γιατί κι εκεί βρέθηκε επιγραφή που καθορίζει τα όρια του τεμένους του αφιερωμένου στο θεό του φωτός. Ο Απόλλων συνδέθηκε ιδιαίτερα με τη Νάξο, λατρευόταν ως Τράγος, Ανθοκόμης ή Ποίμνιος.

Στα ΝΑ. υπάρχει ο Πάνερμος, λιμάνι που με το ίδιο άρθρο  και σχεδόν με τον ίδιο τύπο, Πάνορμος, αναφέρεται σε αρχαία επιγραφή. Παραλιακές τοποθεσίες ονομάζονται Ορκός και του Ορκού η Άμμος, επειδή χρησιμοποιούντο στην αρχαιότητα ως ολκοί, δηλαδή ως τόποι κατάλληλοι για την ανέλκυση πλοίων. Το χωριό Μέλανες αναφέρεται σε αρχαία επιγραφή ως Μέλαν και τα χωριά Χαλκεί και Κεραμεί στους αρχαίους χρόνους θα ήταν εργαστήρια χαλκέων και κεραμοποιών. Ο Αρσός στ’ Απεράθου, είναι ο αλσών, δασώδες δηλαδή τέμενος, αφιερωμένο σε θεότητες ή σε νύμφες. Πάλι στ’ Απεράθου, ο Δήμος, θέση που τα’ όνομά της μαρτυρά ότι εκεί στην αρχαιότητα υπήρξε αξιόλογος οικισμός και τ’ Αφικλή, δείχνει τον ιερό χώρο τον αφιερωμένο στον ήρωα Ιφικλέα, ομομήτριο αδελφό του Ηρακλή.  Τέλος, το χωριό Σκαδό, σχετίζεται με τις ισχάδες, τα τόσο νόστιμα για τους αρχαίους σύκα.

Πρώτοι κάτοικοι της Νάξου θεωρούνται οι Θράκες. Την κατοίκησε πρώτος ο γιος του Βορέα Βούτης, που θέλοντας να βρει γυναίκες για τους συντρόφους του έφτασε στη Θεσσαλία, όπου κυνήγησε τις Βάκχες κι ανάμεσα σ’ άλλες έκλεψε την Κορωνίδα και την Ιφιμέδεια και τις έφερε στη Νάξο. Σύμφωνα με την παράδοση διακόσια χρόνια κυριάρχησαν οι Θράκες στο νησί. Τους διαδέχθηκαν οι Κάρες. Ήρθαν από τη Μ. Ασία έχοντας επικεφαλής το Νάξο, που επέβαλε το όνομά του στο νησί.

Στη Νάξο δημιουργήθηκε η πλαστική και, κατά πάσα πιθανότητα, η αρχιτεκτονική. Στα γλωσσικά ιδιώματα του νησιού, επιβιώνουν και χρησιμοποιούνται στοιχεία από την εποχή του Ομήρου.
Το Βυζάντιο στη Νάξο δεν τελειώνει με τη άλωση της Κωνσταντινουπόλεως το 1204 από τις στρατιές της Δ’ Σταυροφορίας, την κατάκτηση των Κυκλάδων, το 1207, από τον Ενετό Μάρκο Σανούδο και την ίδρυση της λατινικής ηγεμονίας, με πρωτεύουσα τη Νάξο. Οι κάτοικοι, σ’ αυτή τη νέα αποικιακού τύπου κοινωνία, διατηρούν τις «συνήθειες» τους, που εκπορεύονται από τους νόμους της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, κι εξελίσσονται σε συγκερασμό με τους νεοφερμένους από τη Δύση θεσμούς, για ν’ αποτελέσουν το περίφημο εθιμικό δίκαιο της νήσου. Παράλληλα, μέσα από την εκκλησιαστική παράδοσή τους οι κάτοικοι του νησιού συνεχίζουν το Βυζάντιο.

Το 1536-66 αρχίζει η περίοδος της Τουρκοκρατίας. Όμως Τούρκοι δεν εγκαταστάθηκαν, πλην ελαχίστων, στο νησί: τους ενδιέφερε μόνο η είσπραξη των φόρων. Αλλά η λατινοκρατία θα κρατήσει μέχρι την Επανάσταση του 1821.
Ο ένας πολιτισμός πάνω στον άλλο. Κάθε νέος πολιτισμός, στη προσπάθειά του να επικρατήσει γκρεμίζοντας τον προηγούμενο, χρησιμοποιεί υλικά του, δανείζεται στοιχεία του, υιοθετεί νοοτροπίες του. Κι έτσι κάθε πολιτισμός συνεχίζει να υπάρχει μέχρι σήμερα. Η Νάξος αποτελεί απτό παράδειγμα.


4η χιλιετία.

Οι πρώτοι οικισμοί της Νάξου ανάγονται στην 4η χιλιετία π. Χ. στη Νεολιθική εποχή. Αρχαιολογικά ευρήματα μαρτυρούν για μια ανεπτυγμένη κοινωνία τα τέλη του νεολιθικού πολιτισμού.


Κυκλαδική εποχή.

Kορφάρι Αμυγδαλιών στον Πάνορμο Νάξου

 

Η πρώτη μεγάλη εποχή της Νάξου είναι η Κυκλαδική, την 3η χιλιετία π. Χ. Η Νάξος παρουσιάζει ένα πυκνότατο πληθυσμό που είναι απλωμένος σε μικρές εγκαταστάσεις περισσότερο προς την ανατολική πλευρά του νησιού, όπου ένα πυκνό πλέγμα μικρών νησίδων προσφέρει εύκολη βάση επεκτάσεως. Ένα χαρακτηριστικό πόλισμα της εποχής ανακαλύφθηκε στη θέση Κορφάρι των Αμυγδαλιών στον Πάνορμο. Στην τοποθεσία όπου είναι και σήμερα η πόλη της Νάξου, στη Γρόττα, αποκαλύφθηκε μεγαλύτερος και πολύ πιο ανεπτυγμένος οικισμός με τετράγωνα, επιμελώς χτισμένα σπίτια και πλούσια κεραμική. Εκτεταμένα σ’ όλο το νησί είναι τα νεκροταφεία της εποχής. Αριστουργήματα της τέχνης και της τεχνικής από το δεύτερο μέρος της 3ης χιλιετίας βρέθηκαν σ’ όλους σχεδόν τους τάφους. Απλότητα στη μορφή, καθαρή γραμμή, αυστηρός ρυθμός, αποτελούν σπάνιο φαινόμενο, αν όχι μοναδικό, στην προϊστορική εποχή.

Ολόκληρη την 3η χιλιετία π. Χ. η Νάξος αναδεικνύεται σ’ ένα από τα μεγαλύτερα κέντρα του Πρωτοκυκλαδικού πολιτισμού. Χαρακτηριστική της σημασίας της συμβολής του νησιού στην άνθηση του Κυκλαδικού πολιτισμού, είναι η χρήση, έστω και συμβατική, από τους αρχαιολόγους, των τοπωνυμίων της Νάξου, για να χαρακτηρίσουν στοιχεία αυτής της περιόδου. Έτσι μιλάμε για τον τοπικό πολιτισμό «Γρόττας-Λούρου» της Νάξου που χαρακτηρίζει με το όνομά του την Πρωτοκυκλαδική Ι φάση (3200-2800 π. Χ.), για τα ειδώλια του «τύπου του Λούρου» από το νεκροταφείο Λούρου στην περιοχή του Σαγκρίου. Επίσης, για τα ειδώλια του «τύπου Σπεδού» από την ομώνυμη θέση στη ΝΑ. Νάξο. Για τα ειδώλια του «τύπου της Απειράνθου», κι ακόμα για κάποιο περίφημο Καλλιτέχνη, δημιουργό περίφημων ειδωλίων, τον «Καλλιτέχνη της Συλλογής Γουλανδρή», ο οποίος θα «πρέπει να ήταν Ναξιώτης». Μπορεί να ήταν πλανόδιος τεχνίτης, μπορεί να γινόταν εξαγωγικό εμπόριο ειδωλίων, μπορεί…

Η Πρωτοκυκλαδική ακρόπολη στο Κορφάρι των Αμυγδαλιών και οι μοναδικές επίκρουστες παραστάσεις από την Κορφή τ’ Αρωνιού, στη ΝΑ. Νάξο, συνθέτουν μαζί με όλα τ’ άλλα στοιχεία, την ξεχωριστή εικόνα ενός μεγάλου Αιγαιακού κέντρου στην 3η χιλιετία π. Χ.

Κυκλαδικά Ειδώλια

Αγγείο



Μυκηναϊκή  - Γεωμετρική – Αρχαϊκή εποχή.

Η Κόρη (Κούρος γυναίκα) στις Μέλανες Ποταμιά

 Στη 2η χιλιετία η ανάπτυξη δυνάμεων στο Αιγαίο, της Κρήτης πρώτα και των μυκηναϊκών κέντρων της κυρίως Ελλάδας στη συνέχεια έχουν ως αποτέλεσμα την υποχώρηση της αυτονομίας του πηγαίου Κυκλαδικού πολιτισμού. Ο πληθυσμός της Νάξου μετατοπίζεται βορειοδυτικά Έτσι έχουμε τη μεγάλη μυκηναϊκή πόλη στη Γρόττα που ζει με συνεχείς ανακτίσεις των σπιτιών των σπιτιών της μέχρι την Πρωτογεωμετρική εποχή (περίπου 1000 π.Χ.) καθώς και τα μεγάλα νεκροταφεία στ’ Απλώματα και στο Καμίνι.

Γύρω στον 7ο αιώνα π. Χ. έχει σχηματισθεί μια ολιγαρχική κοινωνία με πολλούς πλούσιους και ισχυρούς ευγενείς, τους «παχείς», που ζει στην πόλη, που βρισκόταν πάνω στο λόφο του σημερινού Κάστρου της Χώρας, ή στις διάφορες κώμες του νησιού. Ο λαός ασχολείται κυρίως με τη γεωργία, την κτηνοτροφία αλλά και την αλιεία, το εμπόριο και τις τέχνες. Η Νάξος αποικίζει την Αρκεσίνη και ίσως την Αιγιάλη στην Αμοργό και συνάπτει στενές σχέσεις με τη Θήρα. Το 734 π. Χ. βοηθά με το στόλο της τη φιλική της Χαλκίδα για αποστολή αποίκων στη Δύση και σ’ αντάλλαγμα δίνει τ’ όνομά της σε μια από τις νέες αποικίες (Νάξος Σικελίας). Αδιάκοπες και πείσμονες είναι οι αγώνες εναντίον των Μιλησίων, των Ερυθραίων και των Παρίων. Σ’ έναν απ’ αυτούς σκοτώθηκε ο μεγάλος ποιητής της Πάρου, ο Αρχίλοχος.
Τα αρχαιολογικά ευρήματα από τη Μυκηναϊκή και τη Γεωμετρική εποχή, ιδιαίτερα η κεραμική, χαρακτηρίζονται για την υψηλή τους αισθητική, αλλά η Νάξος θα αναδειχθεί ξανά πρωτοπόρος στην πολιτιστική δημιουργία, στους αρχαϊκούς χρόνους, δηλαδή τον 7ο και 6ο αι. π. Χ.
Γι’ αυτή την εποχή μας «μιλούν» κατά τρόπο μοναδικό, τα υπερφυσικού μεγέθους ανδρικά γυμνά αγάλματα και τα ντυμένα γυναικεία από τη Νάξο. Οι Κούροι, κείτονται μισοτελειωμένοι στους χώρους των αρχαίων λατομείων, στις Μέλανες και στον Απόλλωνα. Τεχνικοί λόγοι ή συνθήκες ζωής, όπως ο θάνατος του πελάτη, η πολιτικά γεγονότα, στάθηκαν οι αιτίες για την εγκατάλειψη τους. Από την άλλη, η Άρτεμις του Εθνικού Μουσείου, ανάθημα στη Δήλο της Νικάνδρης (650 π. Χ.), από μια πλούσια οικογένεια της Νάξου, είναι πασίγνωστη.
Η Σφίγγα των Δελφών, οι περίφημοι Λέοντες της Δήλου, ο Οίκος των Ναξίων στη Δήλο και γενικά πολλά αφιερώματα των Ναξίων στη Δήλο και σ’ άλλα φημισμένα ιερά, μαρτυρούν την ανάπτυξη, τον πλούτο, την ισχύ της Ναξιακής κοινωνίας και ιδιαίτερα κυριαρχία και οικονομική εκμετάλλευση του μεγάλου ιωνικού θρησκευτικού κέντρου της Δήλου. Ίσως κάποια «πολιτική Απόλλωνος» είχε αναπτυχθεί.

Η Ναξία Νικάνδρη

Η Σφίγγα
 των Ναξίων


Η μεγάλη πλαστική που στους αρχαϊκούς χρόνους γεννιέται στην Ελλάδα, εμφανίζει στη Νάξο, για πρώτη φορά, όλα τα στοιχεία του μνημειώδους. Αυτό το γεγονός, σε συνδυασμό με την ανάπτυξη της πλαστικής (ειδώλια) κατά την 3η χιλιετία π. Χ. οδήγησε στην άποψη πως στη Νάξο «γεννήθηκε» η πλαστική. Η αφθονία του  μαρμάρου στο νησί συντέλεσε αναμφίβολα σ’ αυτή την ανάπτυξη. Το σμυρίγλι, αποκλειστικά ναξιακό προϊόν, χρησιμοποιείται για την τελική λείανση των έργων.

Οι Νάξιοι τεχνίτες είναι περιζήτητοι και φαίνονται τόσο πλούσιοι, ώστε να χαρίζουν οι ίδιοι στους θεούς μεγάλα και ασφαλώς πολυδάπανα έργα τους. Αρχαίες πληροφορίες αναφέρονται σε πρωτοπόρες ναξιακές οικογένειες μαρμαροτεχνιτών, όπως στην οικογένεια του Βύζη, του οποίου την υπογραφή έχουμε πάνω σε μαρμάρινα κεραμίδια της Ακρόπολης.
Καθοριστική υπήρξε επίσης η συμβολή της Νάξου στη δημιουργία της μνημειώδους μορφής της ελληνικής αρχιτεκτονικής και ιδιαίτερα της μαρμάρινης ιωνικής. Στο ιερό των Υρίων μπορούμε να παρακολουθήσουμε βήμα προς βήμα, στον ίδιο χώρο, το ένα στρώμα μετά το άλλο, την πορεία από το μονόχωρο ναό (800 π. Χ. περίπου) από ξύλο και πλίνθους, μέχρι τον εκατόμπεδο αρχαϊκό ναό, ιωνικού ρυθμού, που διαθέτει άδυτο (χώρο για μυστηριακή λατρεία), μαρμάρινη πρόσταση (κιονοστοιχία που μνημειοποιεί την είσοδο), μαρμάρινο βωμό και μαρμάρινες κιονοστοιχίες εσωτερικά.

Στο Γύρουλα στο Σαγκρί, ο ολομάρμαρος ναός του Απόλλωνα και της Δήμητρας είναι αρχαϊκός ναός του τύπου του Τελεστηρίου, δηλαδή αφιερωμένος σε μυστηριακές τελετές. Αποτελεί το μοναδικό, καλά σωζόμενο παράδειγμα ενός Τελεστηρίου. Ανήκει στην εποχή του Λύγδαμι (530 π. Χ. περίπου) τυράννου της Νάξου, όπως και ο μεγάλος ναός του Απόλλωνα, στο νησάκι των Παλατιών, στο λιμάνι της Χώρας. 

Δεν λείπουν όμως  και οι πολιτικοί κλυδωνισμοί. Με αφορμή την προσβολή του χρηστού ευγενούς, του Τελεσταγόρα, από άλλους ομοίους του, ξεσπάει η δυσφορία του κόσμου εναντίον των παχέων. Τις ταραχές εκμεταλλεύεται ένας άλλος ευγενής, ο Λύγδαμις, ο οποίος επιβάλλει τυραννίδα και επικρατεί με τη βοήθεια του φίλου του Πεισίστρατου γύρω στο 540 π. Χ. Μετά την ανατροπή του τυράννου από τους Λακεδαιμονίους (524 π. Χ.), ύστερα από μια σύντομη ολιγαρχία, η ναξιακή δημοκρατία αποκρούει το 506 π. Χ. την τετράμηνη πολιορκία του τυράννου της Μιλήτου Αρισταγόρα.

Ο Κούρος των Μελάνων

Ο Κούρος του Απόλλωνα

 Ο Ναός
 της Δήμητρας (Γύρουλας)

 Ύρια

Ιερό των Πηγών στο Φλεριό Μελάνων

 Αρχαίο υδραγωγείο στο Φλεριό Μελάνων



Κλασική εποχή και το τέλος  του αρχαίου κόσμου.

Πύργος του Χειμάρου στο δρόμο για το Καλαντό

 

Το 490 π. Χ. οι Νάξιοι αντιμετώπισαν την επίθεση των Περσών με παθητικό τρόπο. Οι περισσότεροι έφυγαν στα βουνά κι όσοι έμειναν στην πόλη αιχμαλωτίστηκαν, έγιναν δούλοι, η πόλη καταστράφηκε, τα ιερά κάηκαν. Στη ναυμαχία της Σαλαμίνας όμως οι Νάξιοι αποστατούν από τους Πέρσες και πολεμούν στο πλευρό των Αθηναίων. Πολλοί Νάξιοι πολέμησαν  στις Πλαταιές και το όνομα του νησιού ήταν στον τιμητικό κατάλογο του τρίποδος των Δελφών και της βάσεως ενός αγάλματος του Διός στην Ολυμπία. Στην πραγματικότητα όμως η Νάξος δεν ανέλαβε ποτέ πια μετά από την καταστροφή αυτή. Πέρασε στην ηγεμονία των Αθηναίων. Μετά την πτώση της αθηναϊκής ηγεμονίας περνά στη Σπαρτιατική. Μέσα στον 4ο αι. π. Χ. Αθηναίοι και Σπαρτιάτες συγκρούονται για τη Νάξο. Μετέχοντας στο «κοινό των νησιών» περνάει από την επιρροή των Πτολεμαίων της Αιγύπτου στη Μακεδονική και μετά στη Ροδιακή επιρροή. Μετά το 41 π. Χ. υπάγεται στην Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, στη ρωμαϊκή επαρχία των νησιών με έδρα τη Ρόδο. Συχνά οι Ρωμαίοι τη χρησιμοποίησαν σαν τόπο εξορίας. Και εκκλησιαστικά υπαγόταν στην εκκλησία της Ρόδου κατά τους πρώτους χριστιανικούς χρόνους. 



Βυζαντινή περίοδος (Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία).
 Βυζαντινή Εκκλησία

 Πολλοί μελετητές δέχονται την άποψη ότι το κέντρο των βυζαντινών χρόνων βρισκόταν στην περιοχή της Τραγαίας – Απάνω Κάστρο και στη ευρύτερη περιοχή του Σαγκριού – Κάστρο τ’ Απαλίρου μέχρι τον όρμο της Αγιασού. Ο κάμπος του Σαγκριού με τις πάρα πολλές μικρές αλλά σημαντικές εκκλησίες έχει χαρακτηριστεί ένας μικρός Μυστράς. Η μελέτη των επιγραφών έδειξε ότι η Νάξος ήταν έδρα τουρμάρχη, που ονομαζόταν Νικήτας, πριν από το 1080, αποτελούσε δηλαδή τούρμα, και ενός πρωτοσπαθάριου, του Ιωάννη. Το 1083 έγινε έδρα μητροπολίτη.

Το 727 ο στόλος του θέματος των Ελλαδικών και των Κυκλάδων νήσων εξεγέρθηκε εναντίον του Αυτοκράτορα Λέοντα Γ’ του Ισαύρου και κατέπλευσε την βασιλεύουσα, αλλά το υγρό πυρ κατέστρεψε τον ελλαδικό και κυκλαδικό στόλο. Οι μελετητές ερίζουν για τα αίτια της εξέγερσης αυτής. Αλλά η συμμετοχή των Κυκλάδων στην πολεμική αναμέτρηση με τον αυτοκράτορα υπαινίσσεται σημαντική διοικητική και οικονομική υπόσταση.      

Τέλη του 7ου αρχές του 8ου αι. οικοδομείται το Κάστρο τ’ Απαλίρου, και ελέγχει όχι μόνο εκτεταμένες καλλιεργήσιμες εκτάσεις του νησιού, αλλά και τη θαλάσσια περιοχή μεταξύ Νάξου, Πάρου και Ίου, που πιθανότατα αποτελούσε τμήμα της διαδρομής από την Κρήτη στην Κωνσταντινούπολη. Η ίδρυσή του συνδέεται με τη δύσκολη εποχή των πρώτων αραβικών επιδρομών και εντάσσεται στο ευρύτερο πλαίσιο της κρατικής μέριμνας για την αμυντική ενδυνάμωση των νησιών.   

Ωστόσο, η Νάξος φαίνεται ότι αρχίζει να αποκτά εξέχουσα θέση στη διοίκηση της Αυτοκρατορίας, που συνοδεύεται από οικονομική άνθηση, τους λεγόμενους «σκοτεινούς αιώνες» του Βυζαντίου (7ος-9ος αι.), με την σύνδεσή της με την Εικονομαχία. Αυτή η σύνδεση αντανακλά, πιθανότατα, όπως συνέβη και σ’ άλλες επαρχίες της αυτοκρατορίας, διοικητική αναδιάρθρωση του νησιού, στα πλαίσια των μεταρρυθμίσεων των Ισαύρων. Η αναδιάρθρωση αυτή έφερε ανακατατάξεις στην τοπική κοινωνία με τη δημιουργία νέων κρατικών υπηρεσιών και τη μερική εγκατάσταση ξένου στρατιωτικού πληθυσμού: πρόκειται για τους καλλιεργητές-στρατιώτες, για τον θεματικό στρατό.

Τα μνημεία της Νάξου, τηρουμένων των αναλογιών, υπαινίσσονται δημογραφική άνθηση κατά τον 8ο και 9ο αι., η οποία προφανώς συνοδευόταν και από ποικίλες ανθρώπινες δραστηριότητες στη σφαίρα της τοπικής αλλά, πιθανότατα, και της ευρύτερης παραγωγής και οικονομίας.   
Πεντακόσιες περίπου εκκλησίες, όλων των ρυθμών και των τύπων και μοναστήρια με φρουριακό χαρακτήρα, μαρτυρούν πως σ’ αυτό το νησί, που υπήρξε πρωτοπόρο στη σμίλευση του μαρμάρου αλλά και στο σμίλευμα πολιτισμών όπως ο Κυκλαδικός, και στα Βυζαντινά χρόνια έζησαν άνθρωποι που δοκίμασαν ανάμεσα στους πρώτους νέους τρόπους στην αρχιτεκτονική, στην αγιογραφία, στην προσπάθεια να εκφράσουν τον εσώτερο εαυτό τους.

Το νησί μπορεί να επιδείξει τη δική του αρχιτεκτονική φυσιογνωμία: υπάρχουν αρχαίοι ναοί που μετατράπηκαν σε παλαιοχριστιανικές βασιλικές, όπως ο Άγιος Ιωάννης στο Γύρουλα Σαγκρίου. Συναντάμε ναούς στους οποίους διακρίνονται πολλές οικοδομικές φάσεις, ξεκινώντας από τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες, στην Παναγία την Πρωτόθρονο στο χωριό Χαλκεί στην Παναγία τη Δροσιανή στο χωριό Μονή, στο Φωτοδότη Χριστό στο χωριό Δανακό. Υπάρχουν παλαιοχριστιανικές βασιλικές με σύνθρονο, όπως η Παναγία η Πρωτόθρονος, ένας, αλλά σπουδαιότατος τρίκογχος ναός, η Παναγία η Δροσιανή, σταυροειδείς εγγεγραμμένοι ναοί, όπως ο Άγιος Μάμας στην Ποταμιά, ο Άγιος Γεώργιος ο Διασορίτης στην Τραγαία, οι Άγιοι Απόστολοι στο Μετόχι, η Παναγία η Πρωτόθρονος, όπως διαμορφώθηκε στα μεσοβυζαντινά χρόνια και διατηρείται έτσι μέχρι σήμερα, με διάφορες προσθήκες βέβαια.
Ακόμα ναοί του τύπου του ελεύθερου σταυρού, όπως η Παναγία η Καλορίτισσα ή Καλορείτσα, η Παναγία στον Αρχατό, η Παναγία η Δαμινιώτισσα, καμαροσκέπαστες βασιλικές, μονόκλιτες τρουλαίες βασιλικές, δίκοχοι ναοί.

Στη Νάξο υπάρχει χρονολογικά αδιάσπαστη ενότητα μνημείων από τον 7ο έως τον 14ο αι., τόσο από αρχιτεκτονική άποψη όσο και από την άποψη του ζωγραφικού διάκοσμου. Ανάμεσα στα πιο σημαντικά μνημεία για τον ελληνικό χώρο αλλά και τη ΝΑ. Ευρώπη γενικά, η Παναγία η Δροσιανή στη Μονή, της οποίας το παλαιότερο στρώμα των τοιχογραφιών είναι του 7ου αι., ακόμη παλαιότερες θεωρούνται ο Άγιος Γεώργιος στις Μέλανες κι ο Φωτοδότης Χριστός στο Δανακό. Επίσης οι ανεικονικές εκκλησίες του 9ου αι., η Αγία Κυριακή στ’ Απεράθου,  Άγιος Αρτέμιος στο Σαγκρί, ο Άγιος Ιωάννης στ’ Αδησαρού. Οι τρεις εκκλησίες, μαζί με τα ανεικονικά στρώματα τοιχογραφιών άλλων εκκλησιών, αποτελούν πιθανότατα το μεγαλύτερο σύνολο ανεικονικής ζωγραφικής στην Ελλάδα. Έχει διαπιστωθεί ότι όχι μόνο ο αριθμός των τοιχογραφημένων μνημείων, περισσότερα από 100, στη Νάξο, είναι ασύγκριτα μεγαλύτερος απ’ αυτόν που έχει βρεθεί σ’ όλες τις άλλες Κυκλάδες, αλλά και ότι τελικά είναι πρωταρχικός στο επίπεδο της Ελλάδας.
Μοναδικά σύνολα τοιχογραφιών, στην Παναγία τη Δροσιανή, από τα παλαιοχριστιανικά χρόνια, στην Παναγία την Πρωτόθρονο, όπου οι τοιχογραφίες σώζονται σε πέντε στρώματα, παλαιοχριστιανικό, εικονομαχικό, δύο του 11ου αι. και το του 13ου αι. Τέλος, στον Άγιο Γεώργιο το Διασορίτη, ένα από τα σημαντικότερα σύνολα τοιχογραφίας κατά τον 11ο αι., σ’ όλο το Αιγαίο. Η Δροσιανή διασώζει το πληρέστερο για την εποχή του, εικονογραφικό πρόγραμμα. Μοναδικές παραστάσεις, η Παναγία η Νικοποιός και ο Χριστός στον τρούλο σε δύο στηθάρια, δηλαδή δυο φορές σε προτομή. Η Παναγία Νικοποιός είναι μια Παναγία Βρεφοκρατούσα, η οποία όμως κρατά με τα δυο χέρια δίσκο, μέσα στον οποίο εικονίζεται ο Χριστός. Η διπλή απεικόνιση του Χριστού σε τρούλο αποτελεί μοναδικό δείγμα από την προεικονοκλαστική  εποχή. Στο ένα στηθάριο ο Χριστός έχει βραχύτατο γένι και κρατά ευαγγέλιο, στο άλλο έχει γενειάδα και κρατά ειλητό. Μάλλον ότι οι δύο διαφορετικές αποδόσεις ήθελαν να τονίσουν τις δύο φύσεις του Χριστού, τη θεία και την ανθρώπινη.

Αυτό το μνημειακό σύνολο αποτελεί την εγκυρότερη ιστορική μαρτυρία ότι η Νάξος κατείχε στα βυζαντινά χρόνια εξέχουσα θέση στο διοικητικό, εκκλησιαστικό, οικονομικό και καλλιτεχνικό επίπεδο, ανάμεσα στα νησιά του Ν. Αιγαίου.
Και επειδή το «Βυζάντιο» δεν τελειώνει με τη πτώση της Κωνσταντινούπολης το 1204 ή το 1453, αλλά «συνεχίζεται» παντού στον ελληνικό χώρο παρά τις κατακτήσεις, σημαντικά είναι και στη Νάξο τα λεγόμενα μεταβυζαντινά μνημεία.

Όμως, το νησί είδε τη Γένοβα και τη Βενετία ν’ αυλακώνουν τη θάλασσα στον αγώνα για ηγεμονία, γνώρισε τον επεκτατισμό των Τούρκων, τον εμπορικό ανταγωνισμό των δυνάμεων, την πειρατεία, ένιωσε στο σώμα του τι σημαίνει  να σε διεκδικεί και η Χριστιανοσύνη και το Ισλάμ. Γνώρισε την προδοσία, τη λεηλασία, την αμείλικτη ερήμωση, είδε τα χρήματα, τα εμπορεύματα, τους ανθρώπους ν’ αλλάζουν συχνά χέρια. Επανειλημμένα τα κελλάρια του κρασιού, οι αποθήκες του λαδιού ληστεύτηκαν, ανάμεσα στη βία  και την αδικία βρέθηκαν πολλές φορές οι κάτοικοί του.

Άγιος Αρτέμιος

Κάστρο Απαλίρου

Αγία Κυριακή Απείρανθος

Παναγιά Δαμιώτισα στον Καλόξυλο

Τοιχογραφία στην Αγία Κυριακή στην Απείρανθο

Βυζαντινή Τοιχογραφία

εδώ συνεχίζεται

 

Για να δείτε κάποιες σελίδες πρέπει να έχετε τον flash player που μπορείτε να βρείτε πατώντας στο εικονίδιο δίπλα.

Πνευματικά δικαιώματα © 2009

 Συντελεστές  και επικοινωνία μαζί μας

       SiteLock