ΓΙΑΤΙ ΔΟΛΟΦΟΝΗΘΗΚΕ Ο ΑΛΚΙΒΙΑΔΗΣ

ΓΙΑΤΙ ΔΟΛΟΦΟΝΗΘΗΚΕ Ο ΑΛΚΙΒΙΑΔΗΣ;

Σωκράτης και Αλκιβιάδης, του Sensual Pleasure. (Παρά τα όσα λέγονται για την δήθεν θηλυπρέπεια του Αλκιβιάδη, εντούτοις, είναι απορίας άξιον πώς αυτός ο Αθηναίος στρατηγός συζούσε με πολύ όμορφες εταίρες με τις οποίες διατηρούσε ερωτικές σχέσεις. Μία εξ αυτών και η Τιμάνδρα, μητέρα της περίφημης εταίρας Λαΐδας της Κορινθίας!)…

ΠΩΣ ΚΑΙ ΓΙΑΤΙ ΔΟΛΟΦΟΝΗΘΗΚΕ Ο ΑΛΚΙΒΙΑΔΗΣ;

Να ήταν - άραγε - ο Λύσανδρος ή μήπως αυτoί οι οποίοι ευρίσκοντο πίσω από τον σατράπη Φαρνάβαζο, ώστε να χαθεί η ζωή ενός μεγάλου στρατηγού των Αθηναίων, όπως ο Αλκιβιάδης;

           Ο Αλκιβιάδης, γιος του Κλεινία και της Δεινομάχης, εγεννήθη το 450 π.Χ. και κατήγετο από εύπορη οικογένεια των Αθηνών. Ορφάνεψε μικρός και ανετράφη υπό ενός συγγενούς του Περικλέους, αναπτύσσοντας πολλά πνευματικά χαρίσματα και προτερήματα, ενώ ταυτόχρονα είχε μια ιδιότροπη και ακάθεκτη κλίση προς την ασωτία, σε σημείο τέτοιο ώστε να συμβεί το εξής εκπληκτικό: Η Ιππαρέτη, θυγατέρα του πλουσίου Ιππονίκου, την οποίαν ενυμφεύθη, μη ανεχομένη την διαγωγήν του, ηθέλησε να τον εγκαταλείψει, αλλά ο Αλκιβιάδης, ελθών εις το δικαστήριον, την άρπαξε κυριολεκτικά και την έφερε πίσω στο σπίτι του θριαμβευτικώς!..1
          Ο Σωκράτης, που τον αγαπούσε σαν παιδί του, συνετέλεσε πολύ στην διανοητική του ανάπτυξη δια των σοφών διδασκαλιών του, ενώ εις την μάχην της Ποτίδαιας (432), εις την οποίαν ο 18χρονος Αλκιβιάδης είχε λάβει μέρος, του έσωσε πραγματικά την ζωή επιδείξας ανδρείαν και γενναιότητα. Αυτός είναι και ο λόγος που ο Αλκιβιάδης ανταπέδωσε την γενναιότητα του διδασκάλου του εις την μάχην εις το Δήλιον, όπου κινδυνεύσας ο Σωκράτης, τον κουβάλησε στον ώμο του και τον έφερε έξω από την μάχη!
           Ο Αλκιβιάδης λαβών μέρος στον Πελοποννησιακό πόλεμο με την ανάμιξή του στα πολιτικά θέματα, αντιπολιτεύθηκε τον Νικία και το 420 κατά την διάπραξη συμμαχίας των Αθηνών μετά του Άργους και της Μαντινείας κατά της Σπάρτης2 είχε αναπτύξει μεγάλη δραστηριότητα.

           Εις την Σικελίαν, ο Αλκιβιάδης, επικαλεσθείσαν την αρωγήν των Αθηνών, συνεξεπέμφθη μετά των στρατηγών Νικίου και Λαμάχου έχοντας κατά νουν μεγάλα σχέδια περαιτέρω κατακτήσεων. Αλλά την προτεραίαν της αναχωρήσεώς του ευρέθησαν στην Αγορά των Αθηνών ακρωτηριασμένα αγάλματα, που εκαλούντο «Ερμαί», για να κατηγορηθεί αυτός και οι φίλοι του ότι ασέβησαν προς αυτό κατόπιν ενός συμποσίου,3 όπου, υποτίθεται, έγιναν διάφορα πράγματα, που δεν συνάδουν προς την φιλολογικήν ζωήν των, εν πολλοίς θρησκευομένων και ενθέων, Αθηναίων.
          Ο Αλκιβιάδης επέτυχε μεν να αναβληθεί «η δίκη των Ερμοκοπιδών» (έτσι απεκλήθη) μέχρι του τέλους της εκστρατείας, αλλά το θέμα είχε αίσιο τέλος μιας και οι Αθηναίοι, μεταμεληθέντες, του έστειλαν τιμητικά την τριήρη «Σαλαμινίαν» (η οποία ήτο για επίσημες τελετές) ώστε να τον παραλάβει και να τον φέρει πίσω. Επιβιβασθείς όμως σ‘ αυτήν κι ενώ το πλοίον προσωρμίσθηκε στους Θουρίους της Κάτω Ιταλίας, εδραπέτευσε!
          – Που πήγε, λοιπόν;
         Στην Σπάρτη, λέγουν οι ιστορικοί, κατά της οποίας πριν εξήγειρε τους συμπολίτες του, γι’ αυτό και οι Αθηναίοι τον καταδίκασαν εις δήμευση της περιουσίας του (415).

ΣΥΜΒΟΥΛΑΤΩΡ!..

         Ο Αλκιβιάδης, ευρισκόμενος εις την Σπάρτην, της οποίας την εγχώρια «σπαρτιατική δίαιτα» απεδέχθη εντελώς, για να εμπνεύσει εμπιστοσύνη, συμβούλευσε την κατάληψη της Δεκελείας στην Αττική και την αποστολή στόλου υπό τον Γύλιππον στις Συρακούσες και με άλλην ναυτική μοίρα να συμπλεύσει ο ίδιος στην Μικρά Ασία όπου, ερχόμενος σε συνεννόηση μετά του σατράπου Τισσαφέρνους, έπεισε τις ιωνικές πόλεις να αποσκιρτήσουν των Αθηνών!.. 4
          Αυτό δεν άρεσε, όπως δείχνουν τα πράγματα, και εις τους ίδιους τους Σπαρτιάτες, που άρχισαν να υποπτεύονται τον Αλκιβιάδη, κάτι που αντελήφθη ο ίδιος και κατέφυγε, πλέον, προς τον Τισσαφέρνη, τον οποίον προπαθούσε να μεταπείσει υπέρ των Αθηνών, αρχίζοντας συνεννοήσεις με τους αρχηγούς του αττικού στόλου, που ευρίσκοντο στην Σάμο, μελετώντας την ανατροπή του δημοκρατικού πολιτεύματος των Αθηνών.
          Με την μεσιτεία δε των ως άνω αρχηγών, ο Αλκιβιάδης πέτυχε να του ανατεθεί εξ Αθηνών η περαιτέρω διαπραγμάτευση, η οποία, όμως, απέτυχε, διότι ο Τισσαφέρνης δεν ήθελε να ερεθίσει την Σπάρτη. Στην Αθήνα, όμως, κατορθώθηκε η ανατροπή του πολιτεύματος, και τότε μετά των άλλων εξορίστων ανεκλήθη και ο Αλκιβιάδης, το 414 π.Χ.

ΔΕΝ ΕΠΕΣΤΡΕΨΕ ΑΜΕΣΩΣ!..

Παρά ταύτα, ο Αλκιβιάδης δεν επέστρεψε αμέσως στην Αθήνα. Μάλιστα απέτρεψε τους Θρασύβουλο και Θρασύλο, που ευρίσκοντο στην Σάμο, να πλεύσουν στην Αθήνα κατά των ολιγαρχικών, όπως, τουλάχιστον, προτίθετο, μέχρις ότου έπεσε η ολιγαρχία μετά την άλωση της Ευβοίας υπό των Σπαρτιατών. Νίκησε δε μαζί με αυτούς, που ευρίσκοντο στην Σάμο, τους Σπαρτιάτες σε πολλές συμπλοκές, όπως για παράδειγμα στην Άβυδο το 411 π.Χ.
Συλληφθείς, όμως, υπό του Τισσφέρνους, ο οποίος ήθελε να φανεί αρεστός στην Σπάρτη, κατάφερε μετά 30 ημέρες να διαφύγει, για να μπορέσει ο Αλκιβιάδης να νικήσει τον στόλο των Λακεδαιμονίων στην Κύζικο, και αφού κυρίευσε το Βυζάντιο, την Χαλκηδόνα και άλλες πόλεις, το 407 μετά οκταετή απουσία, επανήλθε θριαμβευτικώς στην Αθήνα, όπου του απεδόθη η περιουσία του και μάλιστα διορίσθηκε στρατηγός κατά γην και κατά θάλασσαν!!

Τα πράγματα, όμως, δεν φαίνεται να ήσαν ρόδινα για τον Αλκιβιάδη, αφού, μόλις θέλησε να πλεύσει για να υποτάξει την αποστατήσασα νήσο Άνδρο, απέτυχε, και ο τοποτηρητής αυτού Αντίοχος, επί της απουσίας του και παρά τις διαταγές του, ναυμαχήσας προς τον ναύαρχον της Σπάρτης Λύσανδρον, ενικήθη.
Τότε ήταν που οι αντίπαλοι του Αλκιβιάδου ανανέωσαν τις κατηγορίες τους εναντίον του και αυτός για να μην αναγκαστεί σε απολογία, προτίμησε να αποσυρθεί σ’ ένα χωριό της Θράκης που είχε οχυρό και εκείθεν, όταν μετά ταύτα ο Αθηναϊκός στόλος προσορμίσθηκε στους Αιγός ποταμούς, στον Ελλήσποντο, πλησίασε τους Αθηναίους και τους είπε πόσο ακροσφαλής θα ήταν η θέση τους. Αυτοί όμως ούτε που του έδωσαν σημασία και η προσωπική του ήττα ήταν πλέον οριστική.

ΠΟΙΟΙ ΔΟΛΟΦΟΝΗΣΑΝ ΤΟΝ ΑΛΚΙΒΙΑΔΗ;

Ο Αλκιβιάδης μη έχοντας πλέον καμία ελπίδα, μετά δε την άλωση των Αθηνών υπό του Λυσάνδρου, και την εγκατάσταση των τριάκοντα στην εξουσία, αναγκάσθηκε να φύγει και εκ της Θράκης, θεωρών τον εαυτό του ανασφαλή, για να μεταβεί προς ασφάλειαν στον σατράπη της Φρυγίας τον Φαρνάβαζον, τον οποίον, παρά ταύτα, προσπαθούσε να πείσει για την απελευθέρωση των Αθηνών.
Λέγεται ότι ο Φαρνάβαζος απεφάσισε με προτροπήν του ναυάρχου της Σπάρτης Λυσάνδρου, να τον φονεύσει. Έστειλε, λοιπόν, τον αδελφόν του με ορισμένους στρατιώτες οι οποίοι πυρπόλησαν την οικίαν του Αλκιβιάδου ο οποίος εξωρμήσας προκειμένου να σωθεί, τον κατετόξευσαν, με αποτέλεσμα να βρει τραγικόν θάνατον το 404 π.Χ.5, όπως τουλάχιστον διαβάζουμε στους αρχαίους ιστορικούς.6

ΓΙΑΤΙ ΤΟΝ ΔΟΛΟΦΟΝΗΣΑΝ;

Από του σημείου αυτού αρχίζουν διάφοροι προβληματισμοί που αξίζει τον κόπο να τους αναπτύξουμε, μήπως και ρίξουμε το αμυδρό – έστω – φως στην περίεργη αυτή δολοφονία.
Ας διαβάσουμε, όμως, πρώτα πως περιγράφει τις τελευταίες ημέρες και το τέλος του Αλκιβιάδου ο Πλούταρχος:

«Και έλεγε μεν αυτά ο Αλκιβιάδης και τους συνεβούλευε (τους Αθηναίους) να μετακινήσουν τον στόλον εις την Σηστόν, αλλ’ οι στρατηγοί δεν έδιδον προσοχή εις τας συμβουλάς των. Ο Τυδεύς μάλιστα και με υβριστικόν τρόπον τον εκάλεσε να αποχωρήση, ειπών ότι άλλοι στρατηγούν και όχι εκείνος. Υποπτευθείς τότε ο Αλκιβιάδης ότι υπήρχε μεταξύ των κάποια προδοτική κίνησις, ανεχώρησε και εις τους επισήμους άνδρας το στρατοπέδου, οι οποίοι τον προέπεμπαν, είπε ότι, αν δεν είχε ούτως εξυβρισθή υπό των στρατηγών, θα εξηνάγκαζε τους Λακεδαιμονίους εις ολίγας ημέρας ή να ναυμαχήσουν άκοντες ή να αφήσουν τα πλοία των. Εις μερικούς μεν εφαίνετο, όταν έλεγε αυτά, ότι επεδίωκε να καυχηθή, εις άλλους δε ότι λέγει πιθανά πράγματα, διότι αν έφερνε πολλούς Θράκας, ακοντιστάς και ιππείς, ηδύνατο να πολεμήση και να προκαλέση ζημίας εις το στρατόπεδο των εχθρών. Ότι δε ορθώς αντελήφθη τα σφάλματα των Αθηναίων ταχέως το απέδειξαν όσο συνέβησαν. Διότι αιφνιδίως και απροσδοκήτως επέπεσαν εναντίον αυτών ο Λύσανδρος, οπότε μόνον οκτώ τριήρεις διέφυγον μετά του Κόνωνος, οι δε άλλοι, περίπου διακόσιοι, απήχθησαν αιχμάλωτοι. Συλλαβών δε τότε ο Λύσσανδρος τρεις χιλιάδες αιχμαλώτους έσφαξεν αυτούς και εκυρίευσε και τας Αθήνας εις ολίγον καιρόν και έκαυσε τα πλοία των και εκρήμνισε τα μακρά τείχη.7 Τότε ο Αλκιβιάδης φοβηθείς τους Λακεδαιμονίους, οι οποίοι και κατά ξηράν και κατά θάλασσαν ήσαν πλέον κυρίαρχοι, μετέβη εις την Βιθυνίαν,8 φέρων μαζί του πολλά χρήματα και έχων αφήσει πολλά περισσότερα εις το οχυρόν, εντός του οποίου κατοικούσεν. Απωλέσας δε και εις την Βιθυνίαν πολλά κτήματά του τα οποία ηρπάγησαν υπό των εκεί Θρακών, απεφάσισε να μεταβή προς τον (βασιλέα των Περσών) Αρταξέρξην, νομίζων ότι, όταν θα τον υπέβαλλεν εις δοκιμασίαν ο βασιλεύς, δεν θα εφαίνετο χειρότερος του Θεμιστοκλέους, και ότι η πρόφασίς του θα εφαίνετο καλυτέρα, διότι θα επήγαινε όχι δια να βλάψη τους συμπολίτας, όπως εκείνος, αλλά δια να συντελέση υπέρ της πατρίδος του και δια να επικαλεσθή κατά των εχθρών του βασιλέως τας δυνάμεις του. Πιστεύων δε ότι ο Φαρνάβαζος θα τον διηυκόλυνε και θα του παρείχεν ασφάλειαν, δια να πορευθή προς τον βασιλέα, ήλθε προς αυτόν εις την Φρυγίαν και διέμεινε μετ’ αυτού, περιποιούμενος αυτόν και τιμώμενος.
Οι Αθηναίοι ελυπούντο διότι εστερήθηαν της ηγεμονίας. Όταν δε ο Λύσανδρος εστέρησε αυτούς και της ελευθερίας των και παρέδωκε την πόλιν εις Τριάκοντα άνδρας,9 τότε εννοόησαν την σπουδαιότητα των σκέψεων, τας οποίας είχον αμελήσει, όταν ακόμη ηδύναντο να σωθούν, και επανήρχοντο ήδη εις αυτάς. Τώρα, όμως, όταν τα πράγματα είχαν απολεσθή πλέον, επανέλεγον ολοφυρόμενοι τα σφάλματα και τας ανοησίας των εκ των οποίων μεγίστην εθεωρούσαν την δευτέραν προς τον Αλκιβιάδην οργήν των, που τον απεμάκρυναν χωρίς διόλου να αδικήση. Επειδή είχαν θυμώσει τότε εναντίον υπηρέτου, ο οποίος απώλεσεν αισχρώς ολίγα πλοία, πολύ αισχρότερον αυτοί αφήρεσαν από της πόλεως τον άριστον αυτής και πολεμικώτατον στρατηγόν. Και εις αυτήν, όμως, ακόμη την κατάστασιν υπέφωσκε κάποια αμυδρά ελπίς, ότι τα πράγματα των Αθηναίων δεν απωλέσθησαν εντελώς εφ’ όσον ακόμη εσώζετο ο Αλκιβιάδης. Διότι ούτε άλλοτε είχεν αρκεσθή φεύγων να ζη με απραγμοσύνη και εν ησυχία, ούτε τώρα, εάν κάπως διάκεινται καλώς τα κατ’ αυτόν, θα ανεχθή την υπεροψίαν τών Λακεδαιμονίων και τον εκτραχηλισμόν των τριάκοντα τυράννων. Και δεν ήσαν αδικαιολόγητα τα τοιαύτα ονειροπολήματα του πλήθους, αφού και οι Τριάκοντα πολύ εφρόντιζαν και ερευνούσαν και πολύν λόγον έκαμνον περί του τι έπραττεν εκείνος και τι διενοείτο. Τέλος ο Κριτίας έλεγεν εις τον Λύσανδρον ότι, εφ’ όσον οι Αθηναίοι εδημοκρατούντο, δεν ηδήναντο οι Λακεδαιμόνιοι να άρχουν ασφαλώς της Ελλάδος, και ότι ο Αλκιβιάδης, εφ’ όσον ζη, δεν θα αφήση τους Αθηναίους να μείνουν εν ησυχία προς το καθεστώς, ακόμη και αν διάκεινται πράως και καλώς προς την ολιγαρχίαν. Ο Λύσανδρος όμως δεν επείσθη εις αυτά, παρά όταν έλαβε παρά των αρχόντων της πατρίδος του την σκυτάλην,10 δια της οποίας διετάσσετο να εξολοθρεύση τον Αλκιβιάδην, είτε διότι και εκείνοι εφοβήθησαν την δραστηριότητα και πολυπραγμοσύνην του ανδρός, είτε διότι ηθέλησαν να χαρισθούν εις τον Άγιν.»

ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΟ ΑΛΚΙΒΙΑΔΗ!..

«Τότε ο Λύσανδρος τα παρήγγειλεν αυτά εις τον Φαρνάβαζον, εκείνος δε ανέθεσε το έργον εις τον αδελφόν του Μαγαίον και εις τον θείον του Σουσαμίθρην. Έτυχε δε τότε να κατοικεί ο Αλκιβιάδης εις κάποιαν κώμην της Φρυγίας, έχων μαζί του και την εταίραν Τιμάνδραν,11 και είδεν εις τον ύπνον του όνειρον, ότι εφορούσεν αυτός το ένδυμα τη εταίρας, ενώ εκείνη είχε την κεφαλήν του εις τας αγκάλας της και του εστόλιζε το πρόσωπον ως να ήτο γυναίκα, και τότε του το έβαφε και το έχριε με ψιμύθιον. Άλλοι λέγουν ότι εις τον ύπνον του είχεν ιδεί τους στρατιώτας του Μαγαίου να του κόβουν το κεφάλι και το σώμα του να καίεται. Αναφέρεται δε ότι ωνειρεύθη αυτά ολίγον προ του θανάτου του. Εκείνοι που εστάλησαν κατ’ αυτού δεν ετόλμησαν να εισέλθουν, αλλά περιεκύκλωσαν την οικίαν του και ηθέλησαν να την καύσουν. Εννοήσας δε τούτο ο Αλκιβιάδης, εμάζεψε τα πλείστα των ιματίων και των στρωμάτων του και τα έρριψεν εις την φωτιάν. Αφού δε περιετύλιξε την χλαμύδαν του εις την αριστεράν του χείρα και επήρε εις την δεξιάν γυμνόν εγχειρίδιον, διήλθε δια του πυρός χωρίς να πάθη τίποτε. Διότι κανείς δεν είχε το θάρος να σταθή εμπρός του ή να έλθη εις χείρας μετ’ αυτού, αλλά όλοι απεμακρύνθησαν και τον ενίκησαν με ακόντια και βέλη. Τοιουτοτρόπως έπεσεν αυτός και οι βάρβαροι ανεχώρησαν. Η δε Τιμάνδρα επήρε τον νεκρόν και αφού τον ετύλιξε και εκάλυψεν αυτόν με τους ιδικούς της χιτώνας, τον εκήδευσε όσον οι περιστάσεις τής επέτρεπον λαμπρώς και φιλοτίμως. Ταύτης θυγάτηρ λέγουν ότι ήτο η Λαΐς, η επονομασθείσα Κορινθία, η οποίαν όμως είχεν αιχμαλωτισθή εκ των Ικκόρων, μικράς πόλεως της Σικελίας.»12

ΠΩΣ ΚΑΤΑΛΗΓΕΙ, ΟΜΩΣ, Ο ΠΟΥΤΑΡΧΟΣ;

«Μερικοί, όμως, ενώ συμφωνούν δια τας άλλας λεπτομερείας του θανάτου του Αλκιβιάδου, λέγουν ότι την αιτίαν δεν έδωσεν ούτε ο Φαρνάβαζος, ούτε ο Λύσανδρος, ούτε οι Λακεδαιμόνιοι, αλλ’ ο ίδιος ο Αλκιβιάδης, διότι διέφθειρε την γυναίκα ενός των επισήμων και εζούσε μαζί της. Αγανακτούντες δε δια τη ύβριν αυτήν οι αδελφοί της γυναικός έκαυσον μίαν νύκτα την οικίαν, εις την οποίαν κατοικούσεν ο Αλκιβιάδης και τον εφόνευσαν όπως αναφέρθη, ενώ επηδούσε μέσα εις τας φλόγας.»13

          Όπως αντελήφθησαν ήδη οι αναγνώστες, ο πρώτος που αμφιβάλλει για τους πραγματικούς δολοφόνους του Αλκιβιάδου είναι ο ίδιος ο Πλούταρχος που μας μεταφέρει τα όσα ελέγοντο δια τον Αθηναίο στρατηγό στον καιρό του.
         Κατά την ταπεινήν άποψη του γράφοντος θα πρέπει να αποκλεισθεί η δολοφονία του Αλκιβιάδου τη προτροπή του Λυσάνδρου (χωρίς και να αποκλείεται βεβαίως), διότι αυτός είχε μίσος στους Αθηναίους και δεν είχε καμία διάθεση να ακούει τις συμβουλές των. Το ίδιο και οι Λακεδαιμόνιοι.
         Μένει λοιπόν ο Φαρνάβαζος και ο άγνωστος επίσημος του οποίου την γυναίκα διέφθειρε (ο κατά τα άλλα… «θηλυπρεπής»14) Αλκιβιάδης.
           Ο Φαρνάβαζος, γιος του Φαρνάκου, σατράπης της Φρυγίας, γαμβρός του Αρταξέρξου του Μνήμονος, όπως και ο πατήρ του, περισσότερες σχέσεις είχαν με άλλους λαούς, παρά με τους Λακεδαιμονίους.
            Εάν σ’ όλα αυτά προστεθεί και το γεγονός ότι ο Αρταξέρξης ήτο υιός του Δαρείου του Νόθου επικαλούμενος Μνήμων, είχε στην αυλή του πολλούς εχθρούς του Ελληνισμού, τότε καλόν είναι να βρούμε και ένα πλήθος στοιχείων γι’ αυτόν, αλλά και τον προηγούμενο Αρταξέρξη, τον επικληθέντα Μακρόχειρα, βασιλέα της Περσίας (465 – 424 π.Χ.) τον οποίον παντρεύτηκε η Εσθήρ, για την οποίαν έχουμε γράψει πολλά κείμενα μέσα στα βιβλία μας.
            Το ερώτημα, λοιπόν, που απομένει είναι:
            --Ποιος άγνωστος επίσημος είχε προσωπικές διαφορές με τον Αλκιβιάδη;

Κι αυτό το ερώτημα παραμένει για αιώνες!..

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

1. 1 Πλούταρχος, Αλκιβιάδης Η΄.
2. 2 Θουκυδίδης Ε, 43, 76˙ Πλούταρχος, Αλκιβιάδης ΙΔ. ΙΕ.
3. 3 Ένα από τα περίφημα συμπόσια που έλαβε ο Αλκιβιάδης ήτο και αυτό που περιγράφει Πλάτων στο έργο με τον ομώνυμο τίτλο («Συμπόσιο»).
4. 4 Θουκυδίδης, Η, 14.
5. 5 Αλέξανδρος Ρ. Ραγκαβής: «Λεξικόν της Ελληνικής Αρχαιολογίας», Τόμος Α΄, («Αλκιβιάδης»).
6. 6 Πλούταρχος, Αλκιβιάδης. - Nep. Alc. – Θουκυδίδης Ε, 43 56. ΣΤ, 6, 27. 28. Ζ, 18. Η, 14. 45. 57. – Ξενοφώντος Ελληνικά Α΄ 1, 11. 5, 14.
7. 7 Είναι ν’ απορή κανείς πού βρέθηκαν τόσο μίσος και τόση βαρβαρότητα εκ μέρους του Λυσάνδρου!..
8. 8 Η Βιθυνία είναι χώρα της Μ. Ασίας, εις τα ΒΔ της χερσονήσου, μεταξύ Ευξείνου Πόντου, Παφλαγονίας και Φρυγίας. Έλαβε το όνομά της από το θρακικόν έθνος των Θυνών ή Βιθυνών, το οποίον μετά τα Τρωϊκά εγκατεστάθη εκεί.
9. 9 Οι Τριάκοντα Τύραννοι των Αθηνών εκράτησαν την αρχήν επί 8 μήνες. Σκληρότερο εξ αυτών ήσαν οι Κριτίας, Χαρικλής, Θέογνις και Πείσων, ενώ μεριοπαθέστερος ήτο ο Θηραμένης, τον οποίον οι συνάδελφοί του κατεδίκασαν να πιη το κώνειον!..
10. 10 Σκυτάλη· έτσι ελέγοντο οι επίσημες διαταγές διότι εχρησιμοποιείτο κυλινδρική ράβδος δια την κρυπτογραφικήν αλληλογραφίαν μεταξύ των Εφόρων της Σπάρτης και των εν εκστρατεία βασιλέων ή στρατηγών.
11. 11 Ίδε βιβλίον Άγγελου Παν. Σακκέτου: «Οι Άγνωστες Ελληνίδες της Αρχαιότητος», από τις Εκδόσεις «Θέογνις» και δη το άρθρον δια την εταίραν Τιμάνδραν.
12. 12 Πλούταρχος, Αλκιβιάδης 37 – 39.
13. 13 Πλούταρχος, Αλκιβιάδης 39.
14. 14 Πώς είναι δυνατόν να χαρακτηρίζεται θηλυπρεπή ο Αλκιβιάδης όταν, όπως λέει η λαϊκή παροιμία, «δεν είχε αφήσει θηλυκή γάτα» και κατά το τέλος της ζωής του συζούσε με δύο Εταίρες; (Ίδε υπ’ αρ. 11 υποσημείωσίν μας).

ΣΑΚΚΕΤΟΣ ΑΓΓΕΛΟΣ