Ο ΑΡΧΑΙΟΣ ΆΤΡΑΞ Ή ΆΤΡΑΓΑ

Ο ΑΡΧΑΙΟΣ ΆΤΡΑΞ Ή ΆΤΡΑΓΑ

ΑΝΔΡ(Α)ΣΙΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΕΝ ΤΑΝΑΓΡΑΣ ΠΕΔΙΩΙ ΤΕΥΧΩΝ, Ω ΘΕΟΤΙΜΕ ΜΕΝΥΛΛΟΥ ΠΑΙ. ΣΥΝ ΑΡΙΣΤΟ(Ι)Σ ΑΤΡΑΓΟΣ ΕΥΡΥΧΩΡΟΥ ΘΕΣΣΑΛΙΑΙ ΣΤΕΦΑΝΟΝ ΟΥΤΙ ΚΑΤΑΙΣΧΥΙΝΑΣ ΠΟΛΕΩΣ ΚΛΕΟΣ ΕΝΘ[ΑΔΕ] ΚΟΙΤΕΣΑΙ

Τριανταεφτά (37) χιλιόμετρα Ανατολικά των Τρικάλων και δύο χιλιόμετρα περίπου νοτιο-ανατολικά του σημερινού χωριού Πηνειάδα (Ζάρκο Μαρί) του Νομού Τρικάλων, στα όρια Τρικάλων – Λαρίσης, βρίσκεται απλωμένος ένας απέραντος αρχαιολογικός χώρος με τεράστια αρχαιολογική και επιστημονική σημασία. Είναι η κραταιά και πολυσήμαντη αρχαία πολιτεία του Άτραγα, που δέσποζε για πολλές εκατονταετίες και δημιούργησε αξιοσέβαστο πολιτισμό δίπλα στον αργυροδίνητο Πηνειό που γλύφει καθημερινά τα αξιόλογα και σεβάσμια αρχαία μνημεία ενός αξιόλογου παρελθόντος από τη θέση ¨Καστρί¨ (πάνω στη λοφοσειρά του Τίτανου ή Δοβρούτσι) μέχρι την τοποθεσία ¨Λεύκια¨ και ίσως και πιο πέρα.

Ο ιδρυτής της αρχαίας αυτής πολιτείας, ο ’Ατραξ, ήταν Λαπίθης το γένος και γιος του Πηνειού και της Βουράς και πρέπει να έκτισε την πόλη στη 2^η χιλιετία π.Χ. περίπου. Παραπόταμος με το ίδιο όνομα στην περιοχή της Πελασγιώτιδας χύνονταν στον Πηνειό ποταμό. Έτσι είτε από τον ιδρυτή Άτραγα είτε από τον ομώνυμο παραπόταμο Άτραγα πήρε το όνομα αυτή η μετέπειτα ξακουσμένη πολιτεία που ανήκει στην Τετραρχία της Εστιαιώτιδας (περιοχή του Νομού Τρικάλων) χωρίς να αποκλείεται σε ορισμένες φάσεις να περιήλθε και στην δικαιοδοσία της Πελασγιώτιδας ή της Περραιβίας και όπως για το σύνολο των Αρχαιοελληνικών πόλεων έτσι και για τον Άτραγα δεν υπάρχουν πηγές για τους αβυσσαλέους αιώνες που διέρρευσαν από τη 2^ηπ.Χ. χιλιετία ως τον 6^ο π.Χ. αιώνα.

Στον τεράστιο αυτό αρχαιολογικό χώρο λατρεύονταν ο Ποσειδώνας, η Γη Πανταρέτη, ο Απόλλωνας Αγρέας, ο Απόλλων Εβδομαίος, η Άρτεμη και κατά πάσα πιθανότητα η Δήμητρα, ο Ασκληπιός και ο Ομολώιος Δίας.

Πρώτη γραπτή μαρτυρία, από την οποία και μπορούμε να σηματοδοτήσουμε την εκκίνηση της ακμής της πολιτείας, είναι μια έμμετρη (σε Ιαμβικό μέτρο) επιτύμβια στήλη του 6^ου π.Χ. αιώνα που εντόπισε ο γράφων (στην οικία Μακρή στην Πηνειάδα) και τη μελέτησε με τον Γερμανό καθηγητή της επιγραφικής W. . Η επιγραφή αυτή με λάθος του λιθοξόου μνημονεύει κάποιον ΥΒΡΙΣΤΑ και αποδεικνύει το χώρο της ταφής του: ΥΒΡΙΣΤΑΣ ΕΜΙΝΜΑΜΑ (= Υβρίστους ειμί μνάμα = μνήμα).

Έντονη είναι η παρουσία του Άτραγα στα Θεσσαλικά πράγματα κυρίως από τον 5^οπ.Χ. αιώνα έως τον 2^ο π.Χ. αιώνα.

Κόβει δικά του νομίσματα αργυρά και ορειχάλκινα (400 – 344 π.Χ.) και (300 – 200 π.Χ.) και αναπτύσσει εμπορικές σχέσεις με τα γύρω μεγάλα Διοικητικά διαμερίσματα της εποχής εκείνης, όπως με την Εστιαιώτιδα, την Πελασγιώτιδα, την Περραιβία, αλλά και με και με τις νοτιότερες Ελληνίδες πόλεις – κράτη .

Αργότερα χρησιμοποιεί νομίσματα της Λάρισας και του κοινού των Θεσσαλών μέχρι τα Ρωμαϊκά χρόνια (2^ος π.Χ. αιώνας). Χτίζει μεγαλόπρεπο κάστρο, ερείπια του οποίου σώζονται μέχρι και σήμερα, με μια θαυμάσια οχύρωση που το κάνει απόρθητο.

Στις όχθες του Πηνειού σώζονται μεγάλοι μαρμάρινοι λαξευμένοι ογκόλιθοι από αρχαίο ναό, όπου σε ένα επιστύλιο ο γράφων εντόπισε φθαρμένη επιγραφή, που τη μελέτησε επίσης με τον W. PEEK. Η επιγραφή αυτή του 4^ου π.Χ. αιώνα είναι αφιερωματική στο ναό των ¨Ναϊάδων Νυμφών¨ και έχει ως εξής:

¨Ειπόν τις τόδε δώμα και

αντία παν επόνησεν,

στήσας συν πολλοίς θύμασιν

ανθέματα,

όχθαισιν Πηνειού υπό λόφον

ανθεμόευτα

κι ποσί δινούνται Ναϊδες

αβρόπεπλοι,

Ναϊάσιν Νύμφαισι κατ’ αγλα-

οειδέα χώρον

δώμα τε ίδρυσε πέτροις και

κέρατ’ αργυρέα

Αρνέηκλος προφρόνως,

εκλυομένην οθ’ υγείαν

εξαύτις λάχ’ εην, νούσου

απωσάμενος

αις πρέπει αθανάτους αύξων

τιμαίσιν ο Σου

υιός επηγλάισεν Ναϊάδων

τέμενος¨.

Από την ίδια περιοχή ο γράφων και κάτω από πολύμοχθες προσπάθειες περισυνέλεξε και μετέφερε δεκάδες ενεπίγραφες επιτύμβιες και αναθηματικές μαρμάρινες στήλες στην Αρχαιολογική Συλλογή Τρίκκης, πριν χαθούν για την επιστήμη και την έρευνα για την ιστορία του τόπου μας. Αυτές οι ενεπίγραφες στήλες του Άτραγα αργότερα αποτέλεσαν αντικείμενο έρευνας του Γάλλου αρχαιολόγου B. HELLY και στη συνέχεια θέμα διεθνούς συνεδρίου στη Λυών της Γαλλίας.

Νωρίτερα είχε κάμει μια πρώτη παρουσίαση ο γράφων στα ¨Πνευματικά Τρίκαλα¨ (περιοδική έκδοση Δήμου Τρικκαίων, Τρίκαλα 1970) και στη συνέχεια στο περιοδικό της Φιλαρχαίου Εταιρείας Τρίκκης: ¨Ο ΑΣΚΛΗΠΙΟΣ¨ (Σειρά: ΑΡΧΑΙολογικά – Ιστορικά – Λαογραφικά Ν. Τρικάλων, Τρίκαλα 1974, τόμος 6ος). Το 1984 με τις εν λόγω επιγραφές ασχολήθηκε και ο αρχαιολόγος Θ. Τζιαφάλιας (¨Θεσσαλικό Ημερολόγιο¨, Λάρισα 1984). Στις αρχές του αιώνα μας, το 1913 είχε επισκεφθεί τον αρχαίο Άτραγα ο μεγάλος Έλληνας Αρχαιολόγος, Αρβανιτόπουλος όπου καθώς γράφει: ¨Εύρον αναθηματικάς τινάς τω Ποσειδώνι και επιτυμβίους επιγραφάς, τάφους τινάς κοινοτάτους και σαφή ίχνη ναού παρά μέγαν τύμβον. Αμφότερα τα τελευταία ταύτα είναι άξια συντόμου ανασκαφής¨ (πρακτικά 1914).

Αλλά και άλλοι αρχαιολόγοι επισκέφθηκαν τον Άτραγα όπως ο Δ. Θεοχάρης, ο Γ. Χουρμουζιάδης, ο Κ. Γαλλής, ο Άγγελος Λιάγκουρας κ.ά. Πλην δυστυχώς μέχρι σήμερα συστηματικές ανασκαφικές έρευνες δεν έλαβαν χώρα και πολλά αρχαία καταστρέφονται σήμερα από τις βαθειές γεωργικές καλλιέργειες και από τους αρχαιοκάπηλους. Και είναι κρίμα ένας τέτοιος χώρος, στον οποίο δεν χρειάζονται απολλοτριώσεις, να μην αξιοποιείται αρχαιολογικά και επιστημονικά.

Από αναθηματική στήλη που μετέφερε ο γράφων στην Αρχαιολογική Συλλογή Τρίκκης, πιστοποιήθηκε η λατρεία στον Άτραγα του ¨Απόλλωνα Αγρέα¨ δηλαδή του Απόλλωνα κυνηγού. Από άλλη αναθηματική στήλη που επίσης μετέφερε ο υποφαινόμενος, πιστοποιήθηκε η λατρεία του ¨Απόλλωνα Εβδομαίου¨ (προστάτη κάθε έβδομης μέρας του μήνα). Και από δεκάδες άλλες επιτύμβιες στήλες από τον 4ο – 2ο π.Χ. αιώνα που επίσης μετέφερε ο γράφων στην Αρχαιολογική Συλλογή Τρίκκης, ήρθαν στο φως ελληνικότατα ονόματα που θα είχαν φαίνεται διαπρέψει στον Άτραγα, όπως: Ιπποκράτεια, Σίμυλις, Ερμιόνη, Θεανώ, Κλεομαχίδας, Φιλόδαμος, Ιλέα, Θαυμάστα, Πίερα, Θούρυπος, Ασταρέτα, Στασίδαμος, Αγάσιππος, Βάττας κ.ά.

Για τον αρχαίο Άτραγα ο πατέρας της Γεωγραφίας Στράβωνας γράφει: ¨Αυτός δ’ ο Πηνειός άρχεται μεν εκ Πίνδου, εν αριστερά δ’ αφείς Τρίκκην (σημερινά Τρίκαλα) τε και Πελινναίου (σημερινός Πετρόπορος) και Φαρκαδόνα φέρεται παρά τε Άτρακα και Λάρισαν¨ (Βιβλίο Θ’ κ 438). Και σε άλλο σημείο των ¨Γεωγραφικών¨ του αναφέρει: ¨Η μεν Άργισσα, η νυν Άργουρα επί τω Πηνειώ κείται υπέρκειται δ’ αυτής Άτραξ εν τετταράκοντα σταδίοις, τω ποταμώ πλησιάζουσα και αυτή¨ (Βιβλίο Θ΄κο 440). Σχετική αναφορά κάνει και στο κο 441 του Θ΄Βιβλίου. Νεότερες αναφορές γίνονται από τους Ν. Γεωργιάδη (Θεσσαλία) F. Stahlin (Das Hellenische Thessalien), Αρβανιτόπουλο (Θεσσαλικαί επιγραφαί), B. HELLY, Αξενίδη, Θεοχάρη, Λιάγκουρα, Γαλλή, Τζιαφάλια, W. PEEK και άλλους.

ΑΚΟΛΟΥΘΕΙ ΜΙΑ ΣΕΙΡΑ ΑΠΟ ΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΣΠΑΡΑΓΜΑΤΑ ΤΩΝ ΕΡΕΙΠΙΩΝ ΤΗΣ ΠΟΛΕΩΣ ΠΛΑΙ ΣΤΟΝ ΠΗΝΕΙΟ

...Αρχαίοι κίονες ατάκτως ερριμμένοι στις όχθες του Πηνειού...
πρόκειται για τμήματα δωρικού ναού που ήταν αφιερωμένος στον Απόλλωνα και στις Νύμφες.....

ΟΙ ΛΑΤΡΕΙΕΣ ΣΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟ ΆΤΡΑΓΑ

Μέρες τώρα οι προετοιμασίες είναι πυρετώδες, πώς να μην είναι άλλωστε, σήμερα ο βασιλιάς Πειρίθους νυμφεύεται τη θυγατέρα του ιδρυτού του Άτραγα, τη Διηδάμεια ένα όμορφο κορίτσι, μια αληθινή νεράιδα. Τα πάντα αστράφτουν, οι καλεσμένοι σπουδαίοι και τρανοί, μεταξύ αυτών ο Αθηναίος ήρωας Θησέας, ο βασιλεύς της Ιωλκού Πελίας, ο βασιλεύς της Φθίας ο Πηλέας, ο βασιλεύς της Πύλου Νέστωρας, ο γενναίος Καινεύς που ήταν άτρωτος, και δίπλα τους παρακάθονται οι αρχοντοπούλες της πόλεως αλλά και οι πανέμορφες βασίλισσες από τις περιφερειακές χώρες. Καλεσμένοι όμως ήταν και οι κένταυροι που κατοικούσαν στο φημισμένο Πήλιο……

Ο Άτραγας βρισκόταν στη δεξιά όχθη του Πηνειού, κοντά στο σημερινό Κάστρο (Αλήφακα), στα όρια του νομού Λάρισας με το νομό Τρικάλων και ανήκε στο διαμέρισμα της Πελασγιώτιδος. Σήμερα ο Πηνειός περνάει μέσα από την αρχαία πόλη με αποτέλεσμα να έχει καταστραφεί ένα μεγάλο μέρος της. Στην καταστροφή αυτή συντέλεσαν και οι σύγχρονοι καλλιεργητές στην προσπάθειά τους να εξοικονομήσουν περισσότερη καλλιεργήσιμη γη. Η ακρόπολη πάντως του Άτραγα σώζεται σε πολύ καλή κατάσταση και βρίσκεται στον ορεινό όγκο που σήμερα ονομάζεται «Μύτικας». Το τείχος είναι χτισμένο με διαφορετικούς τρόπους ανά εποχή. Το αρχαιότερο τείχος είχε ακανόνιστο και πολυγωνικό σχήμα και ανά διαστήματα δεχόταν προσθήκες και επιδιορθώσεις. Στην κορυφή του Μύτικα υπάρχει η άνω ακρόπολη, η οποία αποτελούσε ένα από τα καλύτερα οχυρωμένα φρούρια της αρχαιότητας.

Αθηνά

Σύμφωνα με τα μέχρι στιγμής αρχαιολογικά ευρήματα η λατρεία της Αθηνάς εμφανίζεται στον Άτραγα τον 5ο αι. π.Χ. Σε δύο επιγραφές η θεά λατρεύεται με τις επωνυμίες «Πολιάδα» και «Αγοραία». Η επωνυμία Αγοραία ίσως σχετίζεται με τον τόπο που βρέθηκαν αυτές οι επιγραφές. Συγκεκριμένα, πιθανολογείται ότι πρόκειται για την αρχαία αγορά της πόλης. Άρα σε αυτή την περίπτωση λατρεύεται ως θεά των πολιτικών συναθροίσεων. Βρέθηκε επίσης και ο κορμός μαρμάρινου αγάλματος που παρουσιάζει χαρακτηριστικά παρόμοια με εκείνα της Αθηνάς Παρθένου του Φειδία, όπως παραδίδεται από τη Βαρβάκειο Αθηνά. Αυτό ίσως φανερώνει μια πιθανή επιρροή των αττικών εργαστηρίων στα αντίστοιχα θεσσαλικά. Μπορεί όμως και να πρόκειται για απ’ ευθείας εισαγωγή του αγάλματος από το χώρο της Αττικής.

Απόλλων

Στην πόλη του Άτραγα μαρτυρείται η ιδιαίτερα αγαπητή στη Θεσσαλία λατρεία του Απόλλωνα. Εκτός από τα νομίσματα στα οποία απεικονίζεται ο θεός, έχουν βρεθεί και αναθηματικές στήλες αφιερωμένες στον Απόλλωνα. Σε μία από αυτές υπάρχει η επιγραφή ΑΠΟΛΛΩΝΙ ΑΓΡΕΙ (πρόκειται για μια αναθηματική στήλη που χρονολογείται στα τέλη του 3ου ή αρχές 2ου αι. π.Χ.). Αυτή η προσωνυμία συναντάται κυρίως στο θεσσαλικό χώρο και αναφέρεται στο σχετικό μύθο σύμφωνα με τον οποίο ο Απόλλων υποχρεώθηκε από το Δία να φυλάει τα κοπάδια του βασιλιά των Φερών Αδμήτου από τα άγρια ζώα, τα οποία απομάκρυνε με τα βέλη του. Στον Άτραγα συναντάται και η προσωνυμία «Ετδομαίος» (ή Εβδομαίος) (αετωματική αναθηματική στήλη με την επιγραφή ΑΠΛΩΝΙ ΕΤΔΟΜΑΙΩ, χρονολογείται και αυτή γύρω στα τέλη 3ου-αρχές 4ου αι. π.Χ. Το Άπλωνι είναι τοπική θεσσαλική διάλεκτος αντί του Απόλλωνι). Πιθανόν να λατρευόταν ως προστάτης της 7ης μέρας του κάθε μήνα επειδή γεννήθηκε, όπως και η δίδυμη αδερφή του Άρτεμις, στις 7 του μηνός. Λατρευόταν επίσης και με την κοινή και πολύ γνωστή προσωνυμία Λύκειος.

Άρτεμις

Από την περιοχή του Άτραγα σώζονται αρκετές επιγραφές με επικλήσεις ή αφιερώσεις προς την Αρτέμιδα. Οι περισσότερες δεν αναφέρουν κάποια επωνυμία της θεάς. Ωστόσο, σε δυο επιγραφές αναγράφεται ως Άρτεμις Θροσία. Τη συναντούμε επίσης και ως Στρατία ή Σώτειρα. Η επωνυμία Θροσία έχει σχέση με τη λατρεία της Αρτέμιδος ως θεάς του σεληνιακού φωτός, το οποίο πιστευόταν ότι επηρέαζε θετικά την αναπαραγωγή. Άρα μάλλον η Άρτεμις Θροσία ήταν προστάτρια των έγκυων γυναικών και ίσως πρόκειται για θεσσαλικό λατρευτικό επίθετο.

Δήμητρα και Κόρη

Η λατρεία θεοτήτων που σχετίζονταν με την αγροτική παραγωγή και τη βλάστηση γενικότερα, ήταν πολύ συνηθισμένη στο θεσσαλικό χώρο. Στην πόλη του Άτραγα συγκεκριμένα βρέθηκε μία ενεπίγραφη αναθηματική στήλη που επιβεβαιώνει τη λατρεία της Δήμητρας και της Κόρης, θεοτήτων που σχετίζονται με τη γονιμότητα της γης. Αξιοπρόσεκτη πάντως είναι η ύπαρξη μιας πλάκας με την επιγραφή ΛΕΥΚΑΘΕΑ ΕΡΜΕΙΜΕΑ ΑΝΤΙΓΟΝΟΥ αφιερωμένης στη Λευκαθέα (ή Λευκοθέα), μια κατεξοχήν θαλάσσια θεότητα και μια από τις συνοδούς του Ποσειδώνα. Πιθανότατα στο θεσσαλικό χώρο η θεότητα αυτή έχασε τις θαλάσσιες ιδιότητές της και ταυτίστηκε με τη Δήμητρα.

Δίας

Υπάρχουν αρκετά αρχαιολογικά δεδομένα που μαρτυρούν τη λατρεία του Δία στην πόλη του Άτραγα. Έχουν βρεθεί αρκετές στήλες αφιερωμένες στο Δία και η μία από αυτές ίσως βρισκόταν στο ναό του Δία Θαυλίου που εικάζεται ότι υπήρχε στην πόλη. Σε μία επιγραφή (ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΘΡΑΣΥΛΟΧΕΙΟΣ ΔΙΙ ΟΜΟΛΟΥΙΟΥ) υπάρχει επίκληση στο Δία Ομολώιο, κάτι που συναντάται και στη Βοιωτία εκτός από τη Θεσσαλία. Με το ίδιο όνομα (Ομολώιος) υπάρχει και τοπικός θεσσαλικός μήνας. Στη στήλη που βρισκόταν στο ναό του Δία Θαυλίου, υπάρχει επίκληση στο θεό με αυτήν ακριβώς την προσωνυμία. Στο ναό αυτό μάλλον συλλατρευόταν και η Εν(ν)οδία, κάτι που συνέβαινε και στο μεγάλο ιερό της θεάς στις Φερές. Η επιγραφή ΔΙΙ ΤΡΙΤΟΔΙΩ (αναγράφεται σε αναθηματική στήλη) φανερώνει επίσης τη στενή σχέση του με την Εν(ν)οδία. Ως Τριτόδιος αποκτά τις ιδιότητες της ενοδίας Αρτέμιδος και της Εκάτης, θεότητες που πολλές φορές ταυτίζονται με τη Φεραία Εν(ν)οδία. Πάντως το συγκεκριμένο λατρευτικό επίθετο του Δία είναι άγνωστο και συναντάται για πρώτη φορά στον Άτραγα.

Ποσειδών

Η λατρεία του Ποσειδώνα με τα προγενέστερα χθόνια γνωρίσματά του και όχι ως θεός του πελάγους ήταν αρκετά διαδεδομένη στο θεσσαλικό χώρο. Στον Άτραγα υπήρχε ναός αφιερωμένος στον Ποσειδώνα, ο οποίος πιθανότατα βρίσκεται στο τμήμα της αρχαίας πόλης που κατέστρεψε ο Πηνειός. Η λατρεία του ήταν η κυριότερη στην πόλη. Βρέθηκαν αρκετές αναθηματικές στήλες αφιερωμένες σ’ αυτόν το θεό. Επειδή ήταν ιδιαίτερα αυστηρός, συνήθιζαν να τον επικαλούνται στις απελευθερώσεις δούλων, όπως μαρτυρούν σχετικές επιγραφές. Στα νομίσματα του Άτραγα παρατηρείται συχνά η απεικόνιση ταύρου, ιερού ζώου του θεού. Ο ταύρος σχετίζεται και με διάφορες θρησκευτικές τελετές που γίνονταν προς τιμήν του θεού.

Λοιπές θεότητες

Αξίζει εδώ να αναφέρουμε και κάποια στοιχεία για τη λατρεία του Διονύσου που επίσης σχετίζεται με την αγροτική παραγωγή. Η πρώτη λοιπόν αρχαιολογική μαρτυρία που έχουμε είναι ένας μαρμάρινος αναθηματικός φαλλός με την επιγραφή: «ΔΙΟΝΥΣΩ ΞΕΝΟΚΡΙΤΑ ΑΓΑΘΕΙΑ ΕΥΞΑΜΕΝΗ ΟΝΕΘΕΙΚΕΝ». Στο ίδιο σημείο βρέθηκαν και άλλα αναθήματα (πρόκειται για άλλους τρεις ανεπίγραφους φαλλούς και μία αναθηματική στήλη με παράσταση γυναικείου αιδοίου επίσης ανεπίγραφη), τα οποία, αν και ανεπίγραφα, οδηγούν στο συμπέρασμα ότι πιθανότατα στο χώρο αυτό λειτουργούσε ιερό του Διονύσου.
Η λατρεία του Άρη μαρτυρείται στον Άτραγα από μία πλάκα στην οποία ο θεός αναγράφεται με το επίθετο «χαλκεόλογχος». Το επίθετο αυτό συναντάται συχνά για τον Άρη και είναι χαρακτηριστικό της ιδιότητάς του ως θεού του πολέμου.
Μια επιτύμβια στήλη των αρχών του 3ου αι. π.Χ. είναι αφιερωμένη στο χθόνιο Ερμή. Αυτή η προσωνυμία του Ερμή είναι αρκετά διαδεδομένη στη Θεσσαλία και συνήθως συναντάται σε ερμαϊκές στήλες, όπως συμβαίνει και στην προκειμένη περίπτωση. Σε μία ενεπίγραφη βάση του 3ου αι. π.Χ. ο Ερμής αναγράφεται ως «εριούνιος». Σύμφωνα με μία εκδοχή «εριούνιος» σημαίνει πολυωφέλιμος, ενώ σύμφωνα με άλλη άποψη σημαίνει ακτινοβόλος.
Εκτός από την Αθηνά, ως αγοραία λατρευόταν στον Άτραγα και η Θέμις, όπως μας πληροφορεί μια μαρμάρινη ενεπίγραφη στήλη του 5ου αι. π.Χ.. Η στήλη αυτή βρέθηκε κοντά σε αυτή της Αθηνάς αγοραίας στην αγορά του Άτραγα. Η Θέμις πάντως ήταν η κατεξοχήν θεά των πολιτικών συναθροίσεων και αποφάσεων και γι’ αυτό λατρευόταν στο χώρο της αγοράς της πόλης.
Στον Άτραγα μαρτυρείται και η λατρεία της Μητέρας των θεών. Συγκεκριμένα βρέθηκε στην πόλη αυτή μία αναθηματική στήλη αφιερωμένη στη Μητέρα των Θεών (ΜΗΤΡΙ ΘΕΩΝ) καθώς επίσης και τμήμα μαρμάρινου αναγλύφου με αναπαράσταση της θεάς. Η παρουσία της συγκεκριμένης λατρείας στον Άτραγα και γενικότερα στο θεσσαλικό χώρο σχετίζεται ίσως με τη σύνδεση της θεάς με τη φύση.
Αξιοσημείωτη είναι η παρουσία της λατρείας του Ηρακλή στον Άτραγα ,η οποία επιβεβαιώνεται από μία αναθηματική στήλη που βρέθηκε εκεί. Η στήλη αυτή αφιερώθηκε στον ήρωα από το κοινό των Ηρακλειδών . Ο όρος «κοινό των Ηρακλειδών» παραπέμπει στην έννοια της καταγωγής των ανθρώπων αυτών από τον Ηρακλή. Σώζεται επίσης και άλλη μία ενεπίγραφη αναθηματική στήλη αφιερωμένη στον Ηρακλή από κάποιον πολίτη της πόλης αυτής. Ήταν αρκετά σημαντική η λατρεία του εκεί και μάλιστα πιθανολογείται από τους ερευνητές ότι υπήρχε και ναός αφιερωμένος στο συγκεκριμένο ήρωα.

Η μοναδικότητα των αρχαίων Γόμφων, ο Άτραγας, η Πέλιννα και η Τρίκκη στο νομό Τρικάλων

Η ιστορία των αρχαίων πόλεων "ανιχνεύεται" μέσα από τις φιλολογικές πηγές, τις επιγραφικές μαρτυρίες και τα αρχαιολογικά ευρήματα, που ολοένα και με μεγαλύτερη συχνότητα έρχονται στο φως και επιβεβαιώνουν θεωρίες ή αντίστοιχα καταρρίπτουν μύθους.Χαρακτηριστικό δείγμα αποτελεί η αρχαία πόλη «Άτραξ» που τοποθετείται στο ύψωμα «Καστρί», νότια του χωριού Πηνειάδα και κατά μήκος της νότιας όχθης του Πηνειού, στα όρια των αρχαίων τετράδων Πελασγιώτιδας και Εστιαιώτιδας, στους νομούς Τρικάλων και Λάρισας. Στην ανατολική και δυτική πλαγιά της ακρόπολης σώζονται λείψανα του αρχαίου τείχους, κλασικού και ελληνιστικού. Διασώζονται, επίσης, τμήματα τείχους βυζαντινών χρόνων κατασκευασμένο από ασβεστόλιθους συνδεόμενους με αργούς λίθους και κονίαμα. Στο εσωτερικό της αρχαίας πόλης, σε μικρή απόσταση από την κορυφή της ακρόπολης, εντοπίστηκαν λείψανα τοίχων με κατεύθυνση από ανατολικά προς δυτικά, που στρέφεται σε ορθή γωνία προς βορειανατολικά και νοτιανατολικά. Δυτικότερα, στην περιοχή του Ζάρκου, στο ύψωμα του Προφήτη Ηλία, υπήρχε η αρχαία πόλη Φαϋττός που έχει ταυτιστεί με επιγραφικό εύρημα.Στον Άτραγα σήμερα σώζονται τα ερείπια του κάστρου με μεγάλους ογκόλιθους των κλασσικών χρόνων, αλλά και μέχρι των Βυζαντινών χρόνων. Παρατηρούνται πολλές ταφές και πολλά αρχιτεκτονικά μαρμάρινα μέλη από ναούς, βωμούς και άλλες κατασκευές. Επίσης παρατηρούνται σφόνδυλοι κιόνων Δωρικής τεχνοτροπίας. Βρίσκονται πολλά νομίσματα Λαρίσσης, Βοιωτικά και Σικυώνας. Δείγμα πως ο αρχαίος Άτραγας είχε αναπτύξει οικονομικές – εμπορικές σχέσεις μέχρι την Πελοπόννησο. Γι’ αυτό δικαιολογείται η ισχύς του και δεν έπεσε στους Ρωμαίους το 198 π.Χ., όταν τον πολιόρκησε στενά ο Ρωμαίος ύπατος, Κόιντος Φλαμινίνος. Και ούτε έπεσε όταν το 191 π.Χ. το πολιόρκησε ο Βασιλιάς Αντίοχος. Υποδουλώθηκε στους Ρωμαίους όταν γονάτισε ολάκερη η Ελλάδα, το 146 π.Χ.

Πέλιννα

Στη διαδρομή από τη Λάρισα προς τα Τρίκαλα βρίσκεται η αρχαία Πέλιννα ή Πελινναίον, πόλη της τετράδας Εστιαιώτιδας, που απλωνόταν ανάμεσα στην Τρίκκη και τη Φαρκαδόνα, στην αριστερή όχθη του Πηνειού ποταμού.

Σύμφωνα με τη μυθολογική παράδοση, την πόλη ίδρυσε ο Πέλιννος, γιος του Οιχαλιέα, από την πόλη του Ευρύτου Οιχαλία.

Η αρχαία Πέλιννα ταυτίστηκε με τα ερείπια στο βραχώδες ύψωμα "Παλαιογαρδίκι" που βρίσκεται 3 χλμ βορειανατολικά του χωριού Πετρόπορος.

Τα αρχαία λείψανα φανερώνουν μια μεγάλη πόλη με ισχυρή οικονομική ανάπτυξη, κυρίως κατά τη διάρκεια της μακεδόνικης παρουσίας στην Θεσσαλία (354 -197 π.Χ.). Το τείχος που είναι ορατό σε αρκετή έκταση, καθώς και τα θεμέλια διαφόρων κτηρίων, αποδεικνύουν την οικονομική ευμάρεια της πόλης. Τότε, κατασκευάστηκαν τα ισχυρά τείχη, μεγάλα δημόσια κτίρια και ιερά.

Η πόλη έκοψε δικά της νομίσματα, αργυρά και χάλκινα, που απεικονίζουν ιππείς ή πολεμιστές και τη Θεά Αθηνά ή τη Σίβυλλα Μαντώ, κόρη του μάντη Τειρεσία.

Μετά τα μέσα του 4ου αι. π.Χ. η πόλη επεκτάθηκε στα δυτικά και οχυρώθηκε με ισχυρό τείχος.

Τρίκκη

Η θέση της πόλης είχε στρατηγική σημασία καθώς, χτισμένη στις υπώρειες μιας χαμηλής προβολής των Χασίων, ασκούσε τον έλεγχο στις διαβάσεις από την Ήπειρο προς τη Θεσσαλία.

Οι πρώτες ανασκαφικές έρευνες στις αρχές του 20ου αιώνα από τον Π. Καστριώτη, έφεραν στο φως ψηφιδωτό δάπεδο που καταστράφηκε για να αποκαλυφθεί ισοδομικός τοίχος κτηρίου, το δάπεδο του οποίου αποτελούταν από μεγάλες μαρμάρινες πλάκες.

Θεωρήθηκε πως ήταν το άβατο του Ασκληπιείου, που υπέστη καταστροφές κατά τη ρωμαϊκή εποχή. Το 1915, ο Α. Αρβανιτόπουλος εξέφρασε αμφιβολίες κατά πόσο το Ασκληπιείο βρισκόταν στη θέση αυτή, ενώ αργότερα ο Δ. Θεοχάρης διαπίστωσε ότι πρόκειται για λείψανα βαλανείου ρωμαϊκών χρόνων.

Συστηματικές ανασκαφές από τον ίδιο αποκάλυψαν τμήματα κτηρίων ελληνιστικών και ρωμαϊκών χρόνων που αποδόθηκαν με επιφύλαξη στο Ασκληπιείο.

Από την ανασκαφική δραστηριότητα της ΙΕ' ΕΠΚΑ (Λάρισας) αποκαλύφθηκε ελληνιστική στοά, καθώς και τμήμα ρωμαϊκού λουτρώνα. Πρόκειται για αυτοτελές οικοδομικό συγκρότημα δύο οικοδομικών φάσεων με διαστάσεις 40,50 Χ 30,50 μ. Αποτελούνταν από τον υπόγειο χώρο των υποκαύστων και πάνω τις αίθουσες, όπου γινόταν τα ατμόλουτρα. Η κατασκευή του ανάγεται στο τέλος του 3ου αι. μ.Χ., ενώ οι προσθήκες και οι επισκευές του στο τέλος του 4ου αι. μ.Χ.

Η στοά απλώνεται σε όλη την έκταση του οικοπέδου και οι πτέρυγες της περιέβαλαν μια υπαίθρια εσωτερική αυλή. Από την κεραμική το κτήριο χρονολογείται στο πρώτο μισό του 1ου αι. π.Χ., ενώ ταυτίζεται με το Γυμνάσιο της αρχαίας Τρίκκης.

Τέλος, στα βορειοδυτικά του Γυμνασίου και σε παράλληλη διάταξη, βρέθηκε ελληνιστικό κτήριο με ψηφιδωτά δάπεδα. Από όλα τα παραπάνω προκύπτει ότι το Ασκληπιείο, πιθανότατα, να αποτελούταν από ένα οργανωμένο σύνολο δημοσίων κτηρίων, τα οποία είχαν ανιδρυθεί βάσει πολεοδομικού σχεδίου και αποτελούσαν το κέντρο της θρησκευτικής και πολιτικής ζωής της αρχαίας πόλης.

Η περίπτωση των Γόμφων

Τα ερείπια των αρχαίων Γόμφων, της δεύτερης, μετά την Τρίκκη, πόλης της τετράδας Εστιαιώτιδας βρίσκονται σε απόσταση 1,5 χλμ. βορειοανατολικά του Μουζακίου, στη δέση "Επισκοπή", στη βόρεια όχθη του Πάμισου ποταμού.

Η αρχαία πόλη ιδρύθηκε τον 4° αι. π.Χ. μάλλον από συνοικισμό κωμών, σε στρατηγική δέση, καθώς έλεγχε τις δύο εισόδους προς την Αθαμανία και την Ήπειρο. Ισχυρό τείχος περιέτρεχε την κορυφογραμμή των λόφων από τα νοτιοδυτικά προς τα βορειοανατολικά και κατά διαστήματα ενισχυόταν με πύργους.

Στον απαλλοτριωμένο από το Υπουργείο Πολιτισμού αγρό Γιαννούλη αποκαλύφθηκε τμήμα του τείχους σε μήκος 63.00 μ. και δύο πύργοι που απέχουν μεταξύ τους 33,70 μ.

Στους λόφους, το τείχος ήταν κατασκευασμένο με καλοδουλεμένους πλίνθους από πωρόλιθο και με καλή αρμογή. Τα τείχη των Γόμφων καταστράφηκαν την πρώτη φορά το 198 π.Χ., όταν η πόλη κατελήφθη από τους Αθαμάνες με τον βασιλιά τους Αμύνανδρο και τη δεύτερη από τον Ιούλιο Καίσαρα, το 48 π.Χ., στο ρωμαϊκό εμφύλιο πόλεμο με τον Πομπήιο.

Στους ύστερους ρωμαϊκούς χρόνους φαίνεται πως η πόλη συρρικνώθηκε και το τείχος περιέβαλε τμήμα της παλιάς πόλης. Τμήμα αυτού του αμυντικού περιβόλου αποκαλύφθηκε κάτω από την επαρχιακή οδό Μουζακίου - Λαζαρίνας.

Οι Γόμφοι έκοψαν δικά τους νομίσματα, τα οποία φέρουν τις επιγραφές "ΓΟΜΦΕΩΝ", "ΓΟΜΦΙΤΟΥΝ". Στις παραστάσεις τους διακρίνεται άλλοτε ο Ζευς Παλάμνιος ή Ακραίος και άλλοτε κεφαλή της Ήρας.

Στους αρχαίους Γόμφους λατρευόταν ο Δίας "Ακραίος" με τον προσδιορισμό "Παλάμνιος". Ο ναός του "Διός Ακραίου" τοποθετείται κοντά στο χωριό Βατσουνιά, ενώ σε μικρό θραύσμα που βρέθηκε στο διπλανό οικισμό Τρυγόνα αναφέρεται λατρεία του Δία. Από άλλη επιγραφή που βρέθηκε στο χωριό Γόμφοι (Ραψίστα) πιστοποιείται λατρεία του Διονύσου Κάρπιου.

Στην κοίτη του Πάμισου και νότια στις κτηματικές περιφέρειες Μαυρομματίου και Γελάνδης αναπτυσσόταν το νότιο νεκροταφείο των αρχαίων Γόμφων, ενώ στην πλευρά του Παλαιομονάστηρου το βόρειο νεκροταφείο.

Και στις δύο θέσεις έχουν ερευνηθεί αρκετοί τάφοι της ελληνιστικής και ρωμαϊκής εποχής, καθώς και ορισμένοι κεραμικοί κλίβανοι. Δύο τύμβοι υπάρχουν στην περιοχή, ο πρώτος αριστερά στο δρόμο προς τη Γελάνθη και ο δεύτερος στην κτηματική περιφέρεια Γόμφων (Ραψίστα), στη δέση "Λογγαράκος". Εδώ από την ΙΕ' ΕΠΚΑ ανασκάφηκαν ορισμένοι τάφοι με αξιόλογα ευρήματα - κτερίσματα.

Από τις φιλολογικές πηγές και από τα ανασκαφικά στοιχεία φαίνεται πως η πόλη των Γόμφων υπήρχε τον 6° αι. μ.Χ., οπότε ανακαινίσθηκε το τείχος από τον Ιουστινιανό.

ΤΕΛΟΣ

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

• Θεσσαλικό Ημερολόγιο, Περιοδική έκδοση για την ιστορία της Θεσσαλίας, τόμοι 6 (1984), 7 (1984).
• Κ. Ρακατσάνης - Αθ. Τζιαφάλιας, Λατρείες και Ιερά στην αρχαία Θεσσαλία, τυπογραφείο Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, Ιωάννινα 1997.
• Π. Χρυσοστόμου, Η θεσσαλική θεά Εν(ν)οδία ή Φεραία θεά, Αθήνα 1998.
• Αρχαιολογική Εφημερίς του έτους 1985.
• Fr. Stahlin, Η αρχαία Θεσσαλία - Γεωγραφική και ιστορική περιγραφή της Θεσσαλίας κατά τους αρχαίους ελληνικούς και ρωμαϊκούς χρόνους (1924), μτφ. Γ. Παπασωτηρίου - Α. Θανοπούλου, Φιλολογικός Ιστορικός Λογοτεχνικός Σύνδεσμος (Φ.Ι.ΛΟ.Σ) Τρικάλων, εκδοτικός οίκος αδελφών Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη 2002

ΓΙΩΡΓΟΣ ΗΛ. ΖΙΑΚΑΣ (ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΟΣ–ΙΣΤΟΡΙΚΟΣ)

ΠΡΟΪΣΤΑΜΕΝΟΥ ΤΗΣ ΛΔ΄ ΕΦΟΡΕΙΑΣ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ, ΛΕΩΝΙΔΑ ΧΑΤΖΗΑΓΓΕΛΑΚΗ.