πίσω

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΙΣΟΤΗΤΑ ΛΑΚΕΔΑΙΜΟΝΙΩΝ

ΣΠΑΡΤΙΑΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ - ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΚΑΙ ΓΑΜΟΣ

  

 

Σπάρτη, η πόλη των «ίσων». Έτσι παρουσιάζεται αιώνες τώρα η ελληνική πόλη που προκάλεσε ταυτόχρονα το ΅εγαλύτερο ενθουσιασ΅ό σε ορισ΅ένους και τις περισσότερες ίσως επιφυλάξεων στους άλλους. Απέδιδαν δε αυτή την «ισότητα» σε άξιο έργο του νο΅οθέτη Λυκούργου, ο οποίος, ΅ε σκοπό να αποσοβήσει ΅ία σοβαρή κρίση που απειλούσε την ενότητα της πόλης, ΅οίρασε το έδαφος της Λακωνίας σε ίσους κλήρους και επέβαλε στους Σπαρτιάτες ΅ια εκπαίδευση και έναν τρόπο ζωής που ενίσχυαν αυτή την ισότητα. Ωστόσο, από την αρχαιότητα υπήρχαν ερωτή΅ατα για την ιστορική αλήθεια σχετικά ΅ε τόν Λυκούργο. Ο Πλούταρχος, συγγραφέας ΅ιας Βιογραφίας του Σπαρτιάτη νο΅οθέτη, στην οποία οφείλου΅ε ένα ΅εγάλο ΅έρος από την πληροφόρηση ΅ας, αναγνώριζε το γεγονός ότι δεν γνωρίζου΅ε ΅ε βεβαιότητα την περίοδο που έζησε και παραδεχόταν πως οποιαδήποτε αναφορά σε αυτόν είναι ασαφής. Τόσο σύνθετο πρόβλη΅α αποτελεί η σπαρτιατική ισότητα και δεν είναι πάντα εύκολο να ξεχωρίσουμε την πλευρά που αντιστοιχεί στο «΅ύθο» από αυτή που εκφράζει ΅ια κάποια πραγ΅ατικότητα. Πέραν τούτου η δυσκολία συνδέεται ΅ε τη σπανιότητα των πηγών σπαρτιατικής προέλευσης. Πιο συχνά ΅έσα από τα ΅άτια των άλλων και ιδιαίτερα των Αθηναίων, πρέπει να αποτολ΅ήσει κανείς να αντιληφθεί τη φύση του σπαρτιατικού βίου. Και τη ΅οναδικότητα της στον αρχαϊκό και κλασικό ελληνικό κόσ΅ο. Σε πείσ΅α της παράδοσης που κρατούσε το ρόλο του νο΅οθέτη, το σπαρτιατικό καθεστώς φαίνεται να εγκαθιδρύεται κατά το ή΅ισυ του 7ου αιώνα ή το τέλος του 6ου αιώνα. Τον 7ο αιώνα διεξήχθησαν οι Μεσσηνιακοί πόλε΅οι που θα επέτρεπαν στους Σπαρτιάτες να επεκταθούν σε αυτήν την πλούσια γη. Είναι τότε επίσης που θα εκδηλωθεί στις γρα΅΅ές των οπλιτών, αυτών των βαριά οπλισ΅ένων στρατιωτών, η αναφερό΅ενη από τον ποιητή Τυρταίο διεκδίκηση ΅ιας ισότι΅ης διανο΅ής, όχι βέβαια της γης της Λακωνίας, αλλά της κατακτη΅ένης γης στη Μεσσήνη. Η ίση ΅οιρασιά της λείας των οπλιτών συνδεόταν ΅ε την ίδια τη φύση της φάλαγγας των οπλιτών και αυτό ακριβώς αποτελεί παράδοση, η οποία θα διατηρηθεί για πολύ καιρό. ’λλωστε, η α΅οιβή ΅έσω του κλήρου γης της στρατιωτικής υπηρεσίας αποτελεί εξίσου ΅ια πρακτική που συναντάται ΅έχρι την ελληνιστική περίοδο, σε βασίλεια που ίδρυσαν Μακεδόνες άρχοντες. Μπορού΅ε λοιπόν να δεχτού΅ε πως ΅ε την κατάκτηση της Μεσσηνίας και τη ΅ετατροπή των κατοίκων της σε είλωτες, το ΅εσσηνιακό έδαφος κατανε΅ήθηκε σε κλήρους ίσους. Αργότερα, η ανά΅νηση αυτής της ισο΅οιρίας θα τροφοδοτήσει το ΅ύθο ενός συστή΅ατος ισότι΅ης διανο΅ής της πατρώας γης που νο΅οθετήθηκε από τον Λυκούργο, ένα ΅οίρασ΅α σε κλήρους που θα εξασφάλιζαν σε κάθε Σπαρτιάτη τη δυνατότητα συ΅΅ετοχής στα συνδεό΅ενα ΅ε την ιδιότητα του Σπαρτιάτη πολίτη συσσίτια. Μια τέτοια ερ΅ηνεία της ίσης ΅οιρασιάς, που αφορούσε ΅όνο το ΅εσσηνιακό έδαφος. αποδίδει καλύτερα την εικόνα ΅ιας κοινωνικής ανισότητας την οποία άλλωστε αποκαλύπτουν τα ευρή΅ατα σε τάφους πολύτι΅ων αντικεί΅ενων και όπλων που ΅αρτυρούν την ύπαρξη ΅ιας αριστοκρατικής τάξης στους κόλπους της σπαρτιατικής κοινωνίας. Ωστόσο αυτές οι ΅αρτυρίες σπανίζουν από τα ΅έσα του 6ου αιώνα. Πιθανώς τότε ΅ια ΅εταρρύθ΅ιση, που η παράδοση συνέδεε ΅ε τον έφορο Χίλωνα, να επέβαλε στο σύνολο των Σπαρτιατών ένα τρόπο διαβίωσης και ΅ια κοινή αγωγή που αποσκοπούσαν στην κατασκευή «ο΅οίων», ενώ απαγορεύεται η κυκλοφορία χρυσών και αργυρών νο΅ισ΅άτων. Αυτή η ΅εταρρύθ΅ιση είχε για αντικεί΅ενο, όπως ενίοτε υποθέτου΅ε, τον αποτελεσ΅ατικότερο έλεγχο της ΅άζας των εξαρτη΅ένων, των ειλώτων της Λακωνίας και κυρίως της Μεσσηνίας, ΅ε αντιστάθ΅ισ΅α το ΅ετασχη΅ατισ΅ό της κοινότητας ίων Σπαρτιατών σε στρατό και ΅άλιστα διαρκή. ∆ύσκολο να πάρει κανείς θέση. Παρα΅ένει το γεγονός πως αυτή η «ισότητα» ΅εταξύ των Σπαρτκπών όχι ΅ονό εξασφάλισε την ισχύ της πόλης σχεδόν επί δύο αιώνες, αλλά αποτέλεσε πρότυπο στα ΅άτια ορισ΅ένων Ελλήνων και στην Αθήνα ιδιαίτερα του Σωκράτη και των ΅αθητών του. Κι ό΅ως, αυτή η δύνα΅η που οδήγησε τη Σπάρτη σε νίκη κατά της Αθήνας και γκρέ΅ισε την ηγε΅ονία της στο Αιγαίο, επρόκειτο επίσης να φέρει την κρίση του συστή΅ατος των ίσων. Οι επιδοτηθείς από τον Πέρση Βασιλιά και τους σατράπες του. χάρη στις οποίες η Σπάρτη ΅πόρεσε να αντιπαραθέσει στην Αθήνα ένα ισοδύνα΅ο στόλο, επέφερε αυτό που οι σύγχρονοι καταγγέλλουν σαν «φιλοχρη΅ατία». Η αναφορά του Πλούταρχου στο στρατηγό Γύλιππο, που ΅ετέφερε κρυ΅΅ένες στις αποσκευές του αθηναϊκές «κουκουβάγιες», νο΅ίσ΅ατα αργυρά ιδιαίτερης αξίας σε όλο τον ελληνικό κόσ΅ο, είναι ως προς αυτό χαρακτηριστική. Παρ’ ότι, σύ΅φωνα επίσης ΅ε τον Πλούταρχο, εκείνη την περίοδο ο Λύσανδρος είχε επιβάλει ένα νό΅ισ΅α από σίδερο και είχε απαγορέψει εκ νέου την κυκλοφορία πολύτι΅ων ΅ετάλλων, παρα΅ένει το γεγονός της εισαγωγής του νο΅ίσ΅ατος στη Σπάρτη. Κάτι ακό΅α, επίσης από την αφήγηση του Πλούταρχου: ο νό΅ος του Επιταδέα που επιτρέπει την κατά βούληση διάθεση του κλήρου, αντί της ΅εταβίβασης του στους ά΅εσους κληρονό΅ους, επιτάχυνε την τάση της συγκέντρωσης γης, τάση που ΅ε τη σειρά της ενέτεινε η δυνατότητα που η Σπάρτη παρείχε στην επίκληρο θυγατέρα, ΅οναδική κληρονό΅ο ενός και ΅όνο περιουσιακού στοιχείου, να νυ΅φευθεί εκτός της πατρικής γενιάς. Σε κάθε περίπτωση αυτό βεβαιώνει ο Αριστοτέλης στο έργο του Πολιτικά περιγράφοντας ένα ιδιαίτερα άνισο σπαρτιατικό σύστη΅α ΅ε συνέπεια την αριθ΅ητική ΅είωση των Σπαρτιατών. Για να εξηγήσου΅ε αυτή τη ΅είωση πρέπει επίσης να ληφθεί υπόψη η οριστική απώλεια της Μεσσηνίας ΅ετά τη νίκη του Θηβαίου Επα΅εινώνδα, κάτι που ερ΅ηνεύθηκε ΅ε τον αποκλεισ΅ό στην πράξη των πλέον πτωχών από το σώ΅α των πολιτών που δεν είχαν να συνεισφέρουν στα συσσίτια παρά ΅ονό τον κλήρο τούς.

 

 

Η πραγ΅ατικότητα αυτών των κοινωνικών ανισοτήτων δεν επιδέχεται α΅φισβήτηοη. Εξηγούν δε τις απόπειρες των ΅εταρρυθ΅ιστών βασιλέων του 3ου αιώνα. ’γη και Κλεο΅ένη, οι οποίοι θα θέσουν υπό τη νο΅οθετική κηδε΅ονία του ΅υθικού νο΅οθέτη της Σπάρτης το σχέδιο ΅ιας κοινής χρήσης των αγαθών, προάγγελο ΅ιας ίσης κατανο΅ής που παρουσιάστηκε σαν επιστροφή στους «νό΅ους του Λυκούργου». Αυτή η ε΅βάθυνση των ανισοτήτων δεν ΅πορούσε να ΅ην αντανακλά σε πολιτικό επίπεδο. Ο Αριστοτέλης άλλωστε αυτό αφήνει να εννοηθεί στο ίδιο ση΅είο του 2ου βιβλίου στα Πολιτικά. Ό΅ως το πρόβλη΅α της πολιτικής ισότητας τίθεται ΅ε όρους πολύ πιο σύνθετους. Είναι γεγονός πως η Σπάρτη θεωρούνταν στην κλασική εποχή η κατ’ εξοχήν ολιγαρχική πόλη-κράτος. Πράγ΅ατι, η πολιτική ισότητα ήταν για πολλούς θεωρητικούς ίδιον της δη΅οκρατίας, θε΅ελιω΅ένη πάνω στην ισονο΅ία και την ισηγορία, δηλαδή ΅ια πολιτική ισότητα που να ΅ην είναι ασυ΅βίβαστη ΅ε τις κοινωνικές ανισότητες κατ που ό΅ως να εκφράζεται ΅εσω του δικαιώ΅ατος λόγου που εκχωρούσε σε όλους στη διάρκεια ΅ιας Συνέλευσης. της οποίας οι αποφάσεις ήταν κυρίαρχες. Η πολιτική οργάνωση της Σπάρτης ήταν σύ΅φωνα ΅ε την παράδοση δο΅η΅ένη από τη Μεγάλη Ρήτρα, το χρησ΅ό που είχε λάβει ο Λυκούργος από τους ∆ελφούς. Πολύ αργότερα κατεγράφη κατ αυτή ακριβώς η καταγραφή αναφέρεται από τον Πλούταρχο στο Βίο του Λυκούργου. Υποδήλωνε πως ο λαός κατανε΅η΅ένος σε φυλές κατ οβάς θα συγκεντρώνεται κάποιες περιόδους κατόπιν καλέσ΅ατος ενός Συ΅βουλίου, αποτελου΅ένου από τριάντα ΅ελη, εκ των οποίων δύο «αρχηγέτες», δηλαδή τους δυο βασιλείς. Αργότερα θα δη΅ιουργούσαν το σώ΅α των πέντε αξιω΅ατούχων, τους εφόρους, οι οποίοι εκλέγονταν κάθε χρόνο.

 Το σύνταγ΅α των Λακεδαι΅ονίων παρουσίαζε λοιπόν καθαρά ολιγαρχικό χαρακτήρα, αφού οι κάτοχοι της αρχής, βασιλείς. Γερουσία και έφοροι, αποτελούσαν ΅ια ΅ικρή ΅ειονότητα. Οι δυο βασιλείς, γόνοι των δυο βασιλικών οικογενειών των Αιγειάδων και των Ευρυπωντιδών εναλλάσσονταν στην εξουσία κληρονο΅ικά. Οι γέροντες, ηλικίας εξήντα και πλέον ετών, ήταν εκλεγ΅ένοι δια βίου. Μόνο οι έφοροι εκλέγονταν κάθε χρόνο και επιλέγονταν ΅έσα από το σύνολο των Σπαρτιατών, γεγονός που δικαιολογεί ορισ΅ένους να βλέπουν στο πρόσωπο τους το «δη΅οκρατικό» στοιχείο του λακεδαι΅ονικού συντάγ΅ατος. Είναι προφανές πως απέχετ πάρα πολύ από ιόν τύπο της ισότι΅ης στελέχωσης, δηλαδή της ετήσιας κλήρωσης, των ΅ελών της Βουλής και ίου ΅εγάλου αριθ΅ού αξιω΅ατούχων στην Αθήνα. Μα τι ακριβούς ήταν η σπαρτιατική Συνέλευση; Στο κεί΅ενο της Μεγάλης Ρήτρας που αναφέρει ο Πλούταρχος, ε΅φανίζεται σαν κυρίαρχη Συνέλευση, κυρίαρχη του κράτους. Ωστόσο ο ίδιος ο Πλούταρχος παραθέτει στη συνέχεια ΅ία τροπολογία την οποία προσέθεσαν οι βασιλείς Πολύδωρος και Θεόπο΅πος. Σύ΅φωνα ΅ε αυτή, αν ο λαός εκφραζόταν «λανθασ΅ένα», οι βασιλείς και η Γερουσία δεν θα επικύρωναν την πρόταση και θα διέλυαν τη Συνέλευση. Ο Πλούταρχος ερ΅ηνεύει την τροπολογία σαν περιστολή των εξουσιών της Συνέλευσης. Και το ΅εγαλύτερο ΅έρος των σχολιασ΅ών ευθυγρα΅΅ίστηκαν ΅ε την ερ΅ηνεία του. Πρόσφατα ωστόσο α΅φισβητήθηκε από τη Φ. Pizé (F. Ruzé) (∆ιαβούλευση και Εξουσία στην ελληνική πολιτεία από τον Νέστορα ως τον Σωκράτη, Παρίσι 1997), που διαφορετικά αντιλα΅βάνεται την προσθήκη, βλέποντας σε αυτή ΅ία απλή ανασύνταξη της Γερουσίας που είχε αφήσει την τελική απόφαση στη Συνέλευση και ΅όνο. Πράγ΅ατι, όπως η Φ. Pizé αποδεικνύει δανειζό΅ενη πλείστα παραδείγ΅ατα ιδιαίτερα από τους ιστορικούς, τον Ηρόδοτο, τον Θουκυδίδη, τον Ξενοφώντα, η Συνέλευση ΅οιάζει να είναι κυρίαρχη όταν πρόκειται να συζητηθούν θέ΅ατα ειρήνης και πολέ΅ου, και κατά συνεπεία ΅πορεί κανείς να παραδεχτεί πως αυτή η κυριαρχία επεκτεινόταν και σε άλλα επίπεδα. Η ύπαρξη ΅άλιστα της ΅ικρής εκκλησίας που επικαλείται ο Ξενοφών αναφορικά ΅ε m συνω΅οσία του Κινάδωνα, δεν αντιτίθεται σε αυτή την ανεξαρτησία της Συνέλευσης: η ΅ικρή εκκλησία ΅πορεί να αναλάβει ΅ία επείγουσα κατάσταση. ’ρα. σε πείσ΅α του ολιγαρχικού χαρακτήρα του συ΅βουλίου και της κληρονο΅ικής εξουσίας των βασιλέων της, δεν ΅πορού΅ε να αρνηθού΅ε ότι στη Σπάρτη υπήρχε ΅ια πραγ΅ατική πολιτική ισότητα ΅εταξύ των πολιτών.

 Η Φ. Pizé πάει ακό΅α παραπέρα. Υποδεικνύει, χωρίς να είναι απόλυτη, ότι αυτή η Συνέλευση ΅πορεί επίσης να ήταν ανοικτή στους περίοικους, τους ελεύθερους κατοίκους της Λακωνίας που τελούσαν κάτω από την εξάρτηση των Σπαρτιατών, αλλά απολά΅βαναν ΅ια σχετική αυτονο΅ία, καθώς και στις άλλες κατηγορίες «ελεύθερων κατώτερων στρω΅άτων». Πράγ΅ατι, ο όρος Λακεδαι΅όνιοι περιελά΅βανε κατά την κλασική εποχή όχι ΅όνο τους ό΅οιους, τους αποκαλού΅ενούς απλά Σπαρτιάτες, ΅α εξίσου τους περίοικους. Αυτό είναι βεβαιω΅ένο για τον 4ο αιώνα και πιθανά ο λόγος για τον οποίο ο Αθηναίος ρήτορας Ισοκράτης συγκρίνει τους περίοικους ΅ε τον αθηναϊκό δή΅ο, ένα δή΅ο που δεν είχε ένα Σόλωνα για να του αποδώσει την πλήρη ιδιότητα του πολίτη. Πρόκειται για ένα πρόσφατο στοιχείο, που σχετίζεται ΅ε τη ΅είωση του αριθ΅ού των γνήσιων Σπαρτιατών ή ανάθετα για ΅ια αρχαία παράδοση; Όπως συ΅βαίνει πάντα, δεδο΅ένου της φύσης των πηγών, είναι δύσκολο να τοποθετηθεί κανείς κατηγορη΅ατικά. Το συ΅πέρασ΅α που προτείνεται από τη Φ. Ριζέ είναι ότι «οι Σπαρτιάτες στηρίζονταν ταυτόχρονα στην κυβέρνηση των αρίστων, ΅ικρή ο΅άδα εξ, ορισ΅ού, και την εξουσία ενός δή΅ου που αποτελούνταν τόσο από Ίσους, που ποτέ κανείς δεν διανοήθηκε να αποκλείσει από τις αποφάσεις, όσο και από πολίτες δεύτερης ζώνης, στους οποίους θα ήταν επικίνδυνο να αρνηθούν ΅ια κάποια συ΅΅ετοχή: το πνίξι΅ο της φωνής ΅έσα στη συνέλευση α-ντιπροσώπευε ΅ικρότερο κίνδυνο» (σελ. 239). Αν υποτεθεί πως οι περίοικοι και οι διάφορες κατηγορίες κατώτερων στρω΅άτων, «υπο΅είονες», είχαν το δικαίω΅α να ΅ετέχουν στη Συνέλευση, στην πλειονότητα τους σπάνια είχαν αυτή τη δυνατότητα. Από την άλλη, η στενή εποπτεία ασκού΅ενη από τη Γερουσία και τους εφόρους περιόριζε στην πράξη αυτή τη φαινο΅ενική ισότητα, όχι ΅όνο ΅εταξύ «ο΅οίων», αλλά κατά ΅είζονα λόγο ανά΅εσα στην κατηγορία των ΅ε πλήρη δικαιώ΅ατα πολιτών κατ των άλλων Λακεδαι΅ονίων. Η σπαρτιατική ισότητα ήταν λοιπόν εντελώς σχετική. Οικονο΅ικά και κοινωνικά επιζούσε χάρη σε αυτές τις κοινές πρακτικές, που ωστόσο η «φιλοχρη΅ατία» υλικών αγαθών έκανε όλο κατ περισσότερο τεχνητές. Πολιτικά. αφορούσε ΅όνο τους γνήσιους πολίτες, όλο και περισσότερο ΅ειοψηφία στους κόλπους των Λακεδαι΅ονίων. Ο «΅ύθος» εξακολουθούσε να λειτουργεί όταν οι ΅εταρρυθ΅ιστές βασιλείς του 3ου αιώνα θα προσπαθούσαν να τον αναβιώσουν.

 

 

ΣΠΑΡΤΙΑΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ

 Με τον όρο σπαρτιατική αγωγή εννοού΅ε ένα δη΅όσιο-κρατικό σύστη΅α εκπαίδευσης που έχει στόχο του την απόκτηση πολιτικών δικαιω΅άτων. Έχει γίνει πολύ ΅εγάλη συζήτηση για το ρόλο, το χαρακτήρα και τους σκοπούς της σπαρτιατικής εκπαίδευσης. Το ση΅αντικό ωστόσο είναι πως η συ΅΅ετοχή και η επιτυχία στην αγωγή δεν ήταν ΅όνο ένας τρόπος κοινωνικοποίησης των νέων, αλλά ένα πολιτικό κριτήριο στην προσπάθεια κάποιου να γίνει Ο΅οίος. Η άρνηση να συ΅΅ετέχει κάποιος ή η αποτυχία σή΅αινε τον οριστικό αποκλεισ΅ό του από την τάξη των πολιτών. Στη Σπάρτη δηλαδή δεν γεννιέται κάποιος Σπαρτιάτης αλλά γίνεται. Το να λάβει ο νέος την αγωγή συνιστά απαραίτητη προϋπόθεση για να γίνει πολίτης ΅ε πλήρη πολιτικά δικαιώ΅ατα, δηλαδή Ο΅οίος. Η Σπάρτη επο΅ένως ήταν η ΅οναδική ελληνική πόλη-κράτος που καθιέρωσε συνειδητά ΅ια α΅οιβαία αλληλεξάρτηση ΅εταξύ του εκπαιδευτικού συστή΅ατος και της πολιτικής, κοινωνικής και οικονο΅ικής ζωής της πόλης. Στο ση΅είο αυτό στηρίζεται όλη η διάσταση κατ όλη η πολιτική ση΅ασία της σπαρτιατικής εκπαίδευσης: ένας κοινωνικός θεσ΅ός του ελληνικού κόσ΅ου, όπως ήταν η παιδεία των νέων, γίνεται προϋπόθεση / κριτήριο, και η πρώτη και αναγκαία συνθήκη για την άσκηση πολιτικών δικαιω΅άτων. Η παιδεία είναι υποχρεωτική, ο΅οιογενής και ο΅οιό΅ορφη για όλους, ανεξαρτήτως της καταγωγής τους, και αφορά αγόρια και κορίτσια. Η πόλη, ΅ε τη συ΅΅ετοχή της οικογένειας, φροντίζει για την εφαρ΅ογή και την αποτελεσ΅ατικότητα της εκπαίδευσης των παιδιών. Εδώ θα πρέπει να επιση΅άνου΅ε ότι ο νέος δεν αποκοβόταν από την οικογένεια του. Αντίθετα, η επιτυχία του στην αγωγή ήταν ΅ια οικογενειακή υπόθεση ιδιαίτερα ση΅αντική, αφού από αυτή εξαρτιόταν η εκπροσώπηση της οικογένειας ΅ε ένα επιπλέον ΅έλος στην τάξη των Ο΅οίων και εξασφαλιζόταν η συνεχεία και η παρα΅ονή της στην τάξη αυτή. Η αγωγή διαρκούσε περίπου από την ηλικία των 7 ετών ΅έχρι 18 ετών. Τα παιδιά Ζούσαν τον περισσότερο χρόνο ΅ια ο΅αδική Ζωή (κυρίως ΅ετά το 12ο έτος της ηλικίας τους), χωρισ΅ένα βασικά σε τρεις «σχολικούς» κύκλους και διακρίνονταν αντίστοιχα, σύ΅φωνα ΅ε τη φυσική τους ηλικία, σε παίδες, ΅ειράκια και έφηβους. Σε κάθε κύκλο αντιστοιχούσαν συγκεκρι΅ένες δοκι΅ασίες και διαφορετικό πρόγρα΅΅α. Το πρόγρα΅΅α περιελά΅βανε σω΅ατική και πνευ΅ατική άσκηση. Η γραφή, η ανάγνωση, η ΅ουσική, η ποίηση, ο χορός, οι ασκήσεις, ο ο΅αδικός τρόπος ζωής, οι δοκι΅ασίες (η κλοπή, η κρυπτεία), τα αγωνίσ΅ατα, η παιδεραστία, το λακωνίζειν, οι εορτές αποτελούν διάφορα πεδία έκφρασης, απόκτησης και εφαρ΅ογής της κεκτη΅ένης γνώσης, καθώς και ΅έσα που χρησι΅οποιούνται για την κοινωνικοποίηση των νέων. Οι ΅αρτυρίες που διαθέτου΅ε δεν συνηγορούν ΅ε την άποψη πως το σύστη΅α «κατέστρεφε» την ατο΅ικότητα ή την προσωπικότητα του νέου. Αντίθετα, τονίζουν την προσπάθεια να ΅άθει ο νέος να ζει αρ΅ονικά ΅ε τους άλλους, ως ΅έρος ενός συνόλου, ΅ιας κοινωνίας. Προβάλλοντας ακατάπαυστα στο «Εγώ» του νέου το «Ε΅είς», το παιδί ΅αθαίνει να διευρύνει το «εγώ» του και να ορίζει την ταυτότητα του πάντα σε σχέση ΅ε το σύνολο και όχι σε σχέση ΅ε την ατο΅ικότητα του. Η πρόθεση αυτή είναι σύ΅φωνη ΅ε το πνεύ΅α και τις αρχές της εποχής των 6ου και 5ου π.Χ. αιώνων. Τότε. σε κάθε ελληνική πόλη-κράτος, το άτο΅ο-πολίτης ορίζεται και βιώνει την ύπαρξη του σε συνάρτηση ΅ε την πόλη του. Αναπαράγει την εικόνα της κοινωνίας του, υπάρχει και δρα στο πλαίσιο της πόλης του, έξω από την οποία η ύπαρξη του δεν νοείται. Τέλος, παρά την κοινοτική διάρθρωση του τρόπου ζωής των παιδιών, η επιτυχία στα διαφορά στάδια της αγωγής είναι προσωπική υπόθεση του κάθε παιδιού και ο επίδοξος τίτλος του πολίτη της Σπάρτης, ΅ε το τέλος της αγωγής, απονέ΅εται ατο΅ικά. Οι στόχοι συνεπώς της αγωγής συ΅βαδίζουν ΅ε το πρότυπο της πόλης και ΅ε το πνεύ΅α της εποχής ΅έσα στην οποία δη΅ιουργήθηκε, αντιστοιχούν φυσικά στις κοινωνικές και πολιτικές ανάγκες που καλούνταν να ικανοποιήσει. Αυτή η ΅ορφή παιδείας που περιγράψα΅ε, επινοήθηκε και λειτούργησε ΅ια συγκεκρι΅ένη εποχή προκει΅ένου να ανταποκριθεί σε καθορισ΅ένες ανάγκες της σπαρτιατικής κοινωνίας. Η κλασική δηλαδή παιδεία της Σπάρτης (στην οποία συνήθως αναφέρονται οι φιλολογικές πηγές) επινοήθηκε την περίοδο που ε΅φανίζεται η φάλαγγα των οπλιτών (περίοδος Β΄ Μεσσηνιακού πολέ΅ου), διήρκεσε ΅έχρι τα ΅έσα ΅ε τέλη του 5ου αι. κατ ενσάρκωνε το πρότυπο κατ το ιδεώδες του πολίτη-οπλίτη. Η εποχή του Β΄ Μεσσηνιακού πολέ΅ου είναι η περίοδος που θεσπίζονται τα κριτήρια που καθόριζαν ποιος θα γινόταν και πως πολίτης-Ο΅οίος, καθώς και η περίοδος διεύρυνσης και αναδιοργάνωσης του πολιτικού σώ΅ατος που προήλθε ΅ε τη συ΅΅ετοχή σε αυτό ενός ΅εγάλου ΅έρους αγροτών, οι οποίοι είχαν επιφορτιστεί τα βάρη του ΅ακρόχρονου πολέ΅ου και που ΅έχρι τότε ήταν εκτοπισ΅ένοι από την πολιτική ζωή. Για να αντι΅ετωπίσουν οι Σπαρτιάτες αυτή την κοινωνική και πολιτική ΅εταρρύθ΅ιση, που απαιτούσε κοινωνική και πολιτική ο΅οιογένεια, υιοθέτησαν ένα σύστη΅α παιδείας ως κριτήριο ταυτόχρονα έντασης στο νέο πολιτικό σώ΅α, αλλά και διάκρισης όσων το αποτελούσαν. Παράλληλα συνέβαλε στην κοινωνική συνοχή του νέου σώ΅ατος των πολιτών και συγχρόνως έδινε στο δή΅ο τη νέα ταυτότητα που επιζητούσε. Ο στόχος της σπαρτιατικής αγωγής εκφράζει συνεπώς την ιστορική πραγ΅ατικότητα που ση΅αδοτείται από το τέλος της κοινωνίας των «αρίστων» ΅έχρι και την αρχή της κοινωνίας των «πολιτών». Αντανακλά δηλαδή τη ΅εταβατική περίοδο κατά τη διάρκεια της οποίας αναφερό΅αστε στην κοινωνία των «οπλιτών». Ο οπλίτης υπαγορεύει τους κανόνες, τις αρχές και τούς τρόπους ΅ιας αγωγής που έχει στόχο την κατάληξη στην κατάσταση του πολίτη. Το ιστορικό πλάισιο που δια΅ορφώνεται ΅ε την ε΅φάνιση της φάλαγγας των οπλιτών, ως χρονική αφετηρία του συστή΅ατος εκπαίδευσης της Σπάρτης, ερ΅ηνεύει και αιτιολογεί το πνεύ΅α της αγωγής, τον πολιτικό και πολε΅ικό της χαρακτήρα, την αντινο΅ία ΅εταξύ αριστοκρατικών και οπλιτικών αξιών που παρατηρούνται στο σύστη΅α, το συγκεκρι΅ένο τύπο σχέσης ΅εταξύ ατό΅ου και κοινωνίας που καλλιεργείται, καθώς και τη διάθεση πλαισίωσης του νέου από την πόλη. Σε ΅ια εποχή που πολιτική και πολε΅ική ιδιότητα ταυτίζονται, η καινοτο΅ία της σπαρτιατικής παιδείας είναι η σύνδεση της παιδείας ΅ε την κοινωνική και πολιτική ζωή της πόλης. Κοινωνική, όσον αφορά τον τρόπο που αποτυπώνονται στο νέο οι κανόνες της κοινωνικής συ΅περιφοράς και της θέσης του και πολιτική όσον αφορά την απόκτηση του τίτλου του πολίτη και της ανάδειξής του στις αρχές της πόλης. Τέλος, ΅ία επιπλέον καινοτο΅ία αποτελεί το γεγονός ότι η πόλη αναλα΅βάνει το ρόλο του παιδαγωγού των πολιτών ΅έσα από ένα δη΅όσιο, κοινό και υποχρεωτικό σύστη΅α εκπαίδευσης, προσδιορίζοντας έτσι τα χαρακτηριστικά της ταυτότητας του Σπαρτιάτη πολίτη.

Ωστόσο η εκπαίδευση, ως προϋπόθεση για να αποκτήσει και να ασκήσει κάποιος τα πλήρη πολιτικά του δικαιώ΅ατα, είναι ταυτόχρονα κριτήριο αριστοκρατικό και δη΅οκρατικό. Αριστοκρατικό, γιατί η παιδεία ως προϋπόθεση πολιτικών δικαιω΅άτων είναι κατ’ εξοχήν χαρακτηριστικό της αριστοκρατικής κοινωνίας. Η ταύτιση επίσης της υποχρεωτικής συ΅΅ετοχής ΅ε την υποχρεωτική επιτυχία, καθιστά την τελευταία ρυθ΅ιστικό παράγοντα, ώστε να διακρίνει και να απο΅ακρύνει ΅ερικά από τα ΅έλη της κοινωνίας τα οποία θα έπρεπε a priori να συγκαταλέγονται ΅εταξύ των πολιτών. Το γεγονός αυτό είχε αποτέλεσ΅α να προκαλέσει ΅ια ευρύτερη κοινωνική και πολιτική ιεραρχία, γιατί διαχωρίζει αφ’ ενός τους ίδιους τους Σπαρτιάτες ΅εταξύ τους και αφ’ ετέρου τους Σπαρτιάτες ΅ε τις άλλες κοινωνικές ο΅άδες. ∆η΅οκρατικό, γιατί η συ΅΅ετοχή στο ίδιο σύστη΅α εκπαίδευσης αφορά το σύνολο του πολιτικού σώ΅ατος ανεξαρτήτως καταγωγής και φύλου. Κάθε ένα από τα δυο αυτά κριτήρια εκφράζει δύο διαφορετικούς τύπους κοινωνιών. Η συνύπαρξη τους εξηγείται εν ΅έρει από τη ΅εταβολή / αντικατάσταση της αριστοκρατικής κοινωνίας σε κοινωνία οπλιτών. Στο πλαίσιο αυτό η αρετή του νέου δεν είναι πλέον συναφής ΅ε την εξ αί΅ατος συγγένεια και ούτε κληρονο΅ικά ΅εταβιβάσι΅η, αλλά αγώνας για την κατάκτηση της. Το έπαθλο της αριστείας απευθυνόταν σε αυτόν που ήξερε να συνεισφέρει καλύτερα στην επιτυχία της ο΅άδας. Σε αυτόν που ανά΅εσα στους άλλους γνώριζε πώς να επιτυγχάνει τη νίκη παρα΅ένοντας ΅αζί τους, αλληλέγγυος, Ο΅οίος τους. Για να συντελεστεί λοιπόν η αντικατάσταση της ατο΅ικής αριστοκρατικής ανδρείας από τη συλλογική τάξη, και για να γίνει εφικτή η πλαισίωση της «δη΅οκρατικοποίησης» των αριστοκρατικών αξιών και αρχών, έπρεπε ο νέος τύπος του πολίτη να διαπαιδαγωγηθεί κατάλληλα ώστε να είναι σε θέση να επιτελέσει τη διπλή του αποστολή: του πολίτη (πολιτικός ρόλος) και του οπλίτη (πολε΅ικός ρόλος). Στο εξής η πολε΅ική ιδιότητα έγινε το καθήκον όλων όσοι συ΅΅ετείχαν στο νέο σώ΅α των πολιτών, και ο πόλε΅ος έπαψε να είναι χαρακτηριστικό γνώρισ΅α ΅ιας elite και εντάχθηκε στο νέο πλαίσιο της πόλης, το οποίο ενσω΅ατώνει εξ ολοκλήρου τον πόλε΅ο στην πολιτική και αφο΅οιώνει στη ΅ορφή του πολίτη το πρόσωπο του πολε΅ιστή. Έτσι εάν για τους άριστους της αριστοκρατικής κοινωνίας ο πόλε΅ος ήταν ΅ια ευκαιρία για «κλέος και λάφυρα», ΅ετά τη «φάλαγγα των οπλιτών» ο πόλε΅ος είναι η εκπλήρωση ενός καθήκοντος.

 

 

ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΚΑΙ ΓΑΜΟΣ

 Τα αγγλικά επίθετα «σπαρτιατικός» και «λακωνικός» έχουν τις ρίζες τους στην ασυνήθιστη κοινότητα που εγκαταστάθηκε σης όχθες του Ευρώτα, στη Νότια Πελοπόννησο, γύρω στο 1000 π.Χ. Κάπου πεντακόσια χρόνια αργότερα, το 480 π.Χ., 300 πολε΅ιστές της Σπάρτης έγραψαν το όνο΅α τους ανεξίτηλα στο Βιβλίο της Ιστορίας. Η ΅άχη των Θερ΅οπυλών ση΅ατοδότησε ΅ια ελληνική ήττα στον πόλε΅ο κατά των Περσών εισβολέων. Ήταν ό΅ως η ενδοξότερη ήττα που ΅πορεί κάποιος να φανταστεί και το πλέον ακλόνητο θε΅έλιο στην - κατά τα άλλα - ΅εταβαλλό΅ενη και ΅ε αναλα΅πές χί΅αιρα, ΅ύθο ή θρύλο της αρχαίας Σπάρτης που φθάνει ΅έχρι τις ΅έρες ΅ας. Πίσω από αυτούς τους 300 άνδρες - κατά περισσότερες της ΅ίας έννοιες βρίσκονται; οι σπουδαίες γυναίκες της Σπάρτης. Στους λάτρεις του Ο΅ήρου δεν χρειάζεται να υπενθυ΅ίσου΅ε ότι πριν η Ελένη γίνει Ελένη της Τροίας ήταν η Ελένη της Σπάρτης, σύζυγος του καλού βασιλιά Μενέλαου και νύφη του Αγα΅έ΅νονα. Χάρη στο ΅οναδικό κάλλος της, ένας δελφικός χρησ΅ός ΅πορούσε ΅ε ασφάλεια να προβλέψει ότι απ’ όλη την Ελλάδα οι γυναίκες της Σπάρτης ήταν οι πιο ό΅ορφες εικόνα που δεν ευτελίζεται διόλου από τα βασανιστικά άσ΅ατα των κοριτσιών (παρθένεια) που γράφτηκαν στη Σπάρτη από τον Αλκ΅άνα για να τραγουδιούνται από το χορό των νεαρών παρθένων λίγο πριν περάσουν το κατώφλι του γά΅ου. Ο γά΅ος ήταν για ΅ια Σπαρτιάτισσα ό,τι ο πόλε΅ος για ένα Σπαρτιάτη: αντιπροσώπευε το στόχο της ενηλικίωσης και την ευκαιρία να πραγ΅ατώσουν το ρόλο για τον οποίον τους προόριζε η κοινότητα. Ωστόσο, για τον έξω κόσ΅ο, τους άλλους Ελληνες, οι Σπαρτιάτισσες κοπέλες και γυναίκες ήταν το ίδιο περίεργες και ακατανόητες όσο και οι Σπαρτιάτες που έδωσαν ΅άχη ΅έχρι θανάτου στις Θερ΅οπύλες. Βάλτε στο ΅υαλό σας το χαρακτήρα της Λα΅πιδούς (ένα όνο΅α ό΅ορφο και βασιλικό στην πραγ΅ατικότητα, που συνηθίζουν οι Σπαρτιάτες), της Σπαρτιάτισσας συζύγου που ο Αριστοφάνης ανεβάζει στην κω΅ική σκηνή των Αθηνών α΅έσως ΅ετά την πρε΅ιέρα της Λυσιστράτης το 411. Η Λα΅πιδώ είναι ο ορισ΅ός του καλοσχη΅ατισ΅ένου θηλυκού σώ΅ατος και αξιοθαύ΅αστη όχι ΅όνον για τα στητά στήθη της, αλλά και για το σύνολο της σω΅ατικής της διάπλασης. Με άλλα λόγια εκφράζει - φυσικά ΅ε κάποια κω΅ική υπερβολή - την πραγ΅ατικότητα στη Σπάρτη, που ήθελε τα κορίτσια να γυ΅νάζονται και σε κα΅ία περίπτωση να είναι περιορισ΅ένα σε α΅ιγώς οικιακές και στατικές εργασίες. Για παράδειγ΅α, ήταν εκπληκτικές αθλήτριες.

 

ΜΟΥΣΕΙΟ ΛΟΥΒΡΟΥ- ΣΠΑΡΑΓΜΑ ΑΠΟ ΑΜΦΟΡΕΑ ΣΠΑΡΤΗΣ

  Μια σειρά θαυ΅αστών ορειχάλκινων αγαλ΅ατιδίων του 6ου αιώνα π.Χ. παριστάνουν γυ΅νές ή η΅ίγυ΅νες Σπαρτιάτισσες, κορίτσια και κοπέλες, να τρέχουν, ακριβώς όπως έκαναν και στην πραγ΅ατικότητα, όχι ΅όνο στη Σπάρτη αλλά και στην Ολυ΅πία (βεβαίως όχι στους Ολυ΅πιακούς Αγώνες, αφού αυτοί ήταν αποκλειστικά για άνδρες). Σκοπός της κοπιαστικής φυσικής άσκησης, όπως ΅αθαίνου΅ε από αρχαίους συγγραφείς που θα πρέπει να ήταν γνώστες - όπως ο Ξενοφών - ήταν ο ευγονισ΅ός. Με άλλα λογία, αποσκοπούσε στην ανατροφή γυναικών που θα γίνονταν ρω΅αλέες ΅άνες για ία παιδιά ίσος - ιδανικά ΅άλιστα αρσενικά παιδιά -για την επό΅ενη γενιά ενήλικων πολε΅ιστών της Σπάρτης που θα ΅άχονταν για λογαριασ΅ό της τους εξωτερικούς εχθρούς, αλλά και τους εσωτερικούς: τον πληθυσ΅ό των σκλάβων, τους είλωτες. Ορισ΅ένες επιτύ΅βιες επιγραφές, που διασώζονται, αναγράφουν το όνο΅α κάποιας Σπαρτιάτισσας και πλάι «πέθανε στη γέννα» - επισή΅ανση τι΅ής, δόξα για τη νεκρή γυναίκα, όπως για τον άνδρα Σπαρτιάτη ήταν τι΅ή να αναγράφεται «πέθανε στον πόλε΅ο» αν έχανε τη ζωή του στα πεδία των ΅αχών. Οι Σπαρτιάτες ανεπιφύλακτα απέδιδαν δη΅όσιες τι΅ές και εξέφραζαν δη΅οσίως επαίνους σης γυναίκες, σε κραυγαλέα αντίθεση ΅ε την Αθήνα, επί παραδείγ΅ατι, όπου ο Περικλής λέει - δίχως φόβο να διαψευστεί - ότι οι πιότερο αξιοσέβαστες Αθηναίες ήταν εκείνες για τις οποίες δεν είχε ακουστεί δη΅όσια έπαινος ή ψόγος. Ούτε και οι ίδιες οι Σπαρτιάτισσες δείλιαζαν να ΅ιλήσουν.

 

ΣΠΑΡΤΙΑΤΙΣΣΑ ΛΑΚΩΝΙΑ 530 ΠΧ

Αναπτύχθηκε παράδοση που ανιχνεύεται στην εποχή του Ηρόδοτου ακό΅η, η οποία αποδίδει σης γυναίκες της Σπάρτης εξαιρετικά οξυδερκείς ή πνευ΅ατώδεις παρατηρήσεις. Πολλές από αυτές συγκεντρώθηκαν σε ένα έργο ΅ε τίτλο «Αποφθέγ΅ατα Λακωνικά» που αποδίδεται στον Πλουταρχο. Όταν ΅ια ξένη γυναίκα ρώτησε τη Γοργώ, θυγατέρα του βασιλιά Κλεο΅ένη του Α΄ και σύζυγο του βασιλιά Λεωνίδα (του σπουδαίου ήρωα των Θερ΅οπυλών), γιατί οι Σπαρτιάτισσες ήταν οι ΅όνες που εξουσίαζαν τους άντρες τους, εκείνη απάντησε «γιατί εί΅αστε οι ΅όνες γυναίκες που γεννά΅ε (πραγ΅ατικούς) άντρες». Όταν ένα αγόρι γύριζε από τη ΅άχη ΅όνο, δίχως τ’ αδέλφια του, η ΅ητέρα, αντί να τον καλωσορίσει ΅ε τρυφεράδα, τον σφυροκοπούσε ΅ε προσβολές: «Σε ΅εγάλωσα για να γίνεις εσύ ο ΅όνος δειλός από τα παιδιά ΅ου;». Η λακωνική φράση «ή ταν ή επί τας» λέγεται ότι εκστο΅ιζόταν από την τυπική Σπαρτιάτισσα ΅ητέρα ή τη σύζυγο και απευθυνόταν στο γιο ή τον άντρα της όταν εκείνος έφευγε για τον πόλε΅ο. Σή΅αινε: «γύρνα πίσω ΅ε την ασπίδα σου, ζωντανός και νικητής φέροντας την ασπίδα σου, ή γύρνα νεκρός, να σε κουβαλούν πάνω στην ασπίδα οι νικηφόροι συ΅πολε΅ιστές σου». Σαν ερχόταν η ώρα ΅ιας Σπαρτιάτισσας να παντρευτεί, σε ηλικία 18 ετών (πολύ ΅ετά την ήβη και αργότερα από ό,τι σε άλλα ΅έρη της Ελλάδας), το τελετουργικό και οι εκδηλώσεις ήταν διαφορετικές από εκείνες της υπόλοιπης Ελλάδας. Το δίχως άλλο οι πηγές ΅ας είχαν ΅ια τάση εντυπωσιασ΅ού, φαίνεται ό΅ως ότι πράγ΅ατι τελούνταν ΅ια ΅ορφή γά΅ου ύστερα από αρπαγή. Ακό΅η κι αν ο πατέρας ή ο άντρας κηδε΅όνας ενός κοριτσιού την είχε αρραβωνιάσει ΅ε κάποιον, ένας άλλος άντρας ΅πορούσε να την αρπάξει και να την κάνει om συνέχεια γυναίκα του δια της βίας. Αν ο αρραβώνας ακολουθούνταν -κατά τα συνήθη- από το γά΅ο, η τελετή ήταν ΅ια περίεργα άχαρη υπόθεση, σε αντίθεση ΅ε τη χαρού΅ενη ατ΅όσφαιρα από τα τραγούδια των παρθένων που προηγούνταν. Τα ΅αλλιά της νύφης ξυρίζονταν σχεδόν και έπειτα την έκλειναν σε ένα σκοτεινό δω΅άτιο ΅ε ΅όνη φορεσιά ένα ΅ακρύ ανδρικό χιτώνα και ΅ια ζώνη. Μετά θα ερχόταν ο άντρας, θα έλυνε τη ζώνη, θα της έβγαζε το χιτώνα και θα τη διακόρευε. Ο έγγα΅ος βίος δεν ήταν ιδιαίτερα θερ΅ός για το ζευγάρι. Μέχρι την ηλικία των 30 ετών ο σύζυγος θα περνούσε κάθε βράδυ στη συσκηνία ΅αζί ΅ε τους συντρόφους του και οι συζυγικές σεξουαλικές συνευρέσεις θα γίνονταν λαθραία και ΅υστικά. Ακό΅η και ΅ετά τη συ΅πλήρωση των τριάντα χρονών του συζύγου και αφού το ζεύγος είχε ΅ε επιτυχία φέρει στον κόσ΅ο νό΅ι΅α και υγιή παιδιά, η σεξουαλική ε΅πειρία ΅ιας Σπαρτιάτισσας ήταν πολύ διαφορετική από εκείνην ΅ιας ΅έσης Ελληνίδας. Με ή δίχως τη συναίνεση της, ο σύζυγος ΅πορούσε να τη δανείσει σε έναν άλλο άντρα ΅ε τον οποίο και για τον οποίο θα γεννήσει, νο΅ί΅ως, γνήσια τέκνα. Σε οποιοδήποτε άλλο ελληνικό κράτος κάτι τέτοιο θα συνιστούσε ΅οιχεία, η οποία επέσυρε αυστηρότατη τι΅ωρία - στην Αθήνα ακό΅η και το θάνατο.

 

ΛΟΥΒΡΟ- ΜΕΛΑΝΟΜΟΡΦΟ ΑΓΓΕΙΟ - ΓΥΝΑΙΚΑ ΚΑΙ ΣΚΥΛΟΣ

 Σε άλλες περιπτώσεις, κάποιος γηραιότερος Σπαρτιάτης που είχε ΅είνει χήρος, αλλά δεν ήθελε να ξαναπαντρευτεί και να κάνει νέα οικογένεια, ΅πορούσε να πάρει στο σπίτι του ως οικονό΅ο και σύντροφο τη σύζυγο κάποιου άλλου. Λέγεται ότι η γυναίκα που συ΅΅ετείχε σ’ αυτό το τρίγωνο ήταν ευτυχής ΅ε τη ρύθ΅ιση αυτή, αφού της δινόταν η δυνατότητα να έχει υπό τον έλεγχο της περισσότερα του ενός νοικοκυριά. Ο Ευριπίδης και ο Αριστοτέλης δεν ήταν σε κα΅ία περίπτωση οι ΅όνοι ΅η Σπαρτιάτες Έλληνες που θεωρούσαν την κατάσταση των Σπαρτιατισσών σκανδαλιστική, ο λόγος τους ό΅ως εκφράζει όλους. Ο Ευριπίδης στην «Ανδρο΅άχη» του βάζει τον Πελέα να ισχυρίζεται ότι οι Σπαρτιάτισσες δεν ΅πορούν ποτέ να είναι αγνές. Ο Αριστοτέλης, στα «Πολιτικά» του, στο δεύτερο βιβλίο, αποδύεται σε ακό΅η σφοδρότερη κριτική της απείθαρχης ακολασίας του γυναικείου ΅ισού της σπαρτιατικής πολιτείας. Φθάνει ΅άλιστα σε ση΅είο να επιρρίψει στις γυναίκες την ευθύνη για την ύστατη παρακ΅ή της Σπάρτης ως ΅εγάλης δύνα΅ης τον 4ο αιώνα π.Χ.

Για παράδειγ΅α, όταν οι Θηβαίοι εισέβαλαν στη Λακωνία το 370, στην πρώτη τέτοια εχθρική εισβολή σε σπαρτιατικό έδαφος από την εποχή της ίδρυσης της, οι Σπαρτιάτισσες - κατά τον Αριοτοτέλη - προξένησαν πολύ ΅εγαλύτερη σύγχυση απ’ ότι οι εισβολείς!

 Ένα άλλο πράγ΅α που ο Αριστοτέλης απεχθανόταν αναφορικά ΅ε τις Σπαρτιάτισσες, ήταν το γεγονός ότι κατείχαν και ΅πορούσαν να διαθέσουν γαίες, θα προτι΅ούσε να ίσχυε το νο΅ικό καθεστώς που επικρατούσε για τις γυναίκες στην Αθήνα, όπου τους δινόταν δικαίω΅α σε ΅ια ΅ικρή περιουσία, ήταν ό΅ως υποχρεω΅ένες να υποτάσσονται στη βούληση του άρρενα κηδε΅όνα τους (κυρτού) για κάθε νό΅ι΅η συναλλαγή. Αντίθετα στη Σπάρτη, οι γυναίκες, καθώς φαίνεται, είχαν καταφέρει ΅έχρι την εποχή του Αριστοτέλη να κατέχουν κατ να ελέγχουν το ένα τρίτο των ιδιωτικών γαιών. Ο Αριστοτέλης υπαινίσσεται, δε, ότι οι Σπαρτιάτισσες δεν δίσταζαν να εκ΅εταλλευτούν τη δύνα΅η που τους έδινε η ιδιοκτησία για να ασκήσουν επιρροή στη σφαίρα των δη΅όσιων πολιτικών πραγ΅άτων - σφαίρα που είχε αποκλειστικά εκχωρηθεί στους άνδρες. «Πολλά πράγ΅ατα», λέει ΅ε ΅υστήριο, «ελέγχονταν από τις γυναίκες κατά την εποχή της αυτοκρατορίας (αρχής) των Σπαρτιατών» (το 371). Είχε άραγε δίκιο ο Αριστοτέλης; Ήταν η Σπάρτη γυναικοκρατού΅ενη, ΅ια πόλη όπου οι γυναίκες εξουσίαζαν τους άνδρες; Μάλλον απίθανο. Η πε΅πτουσία ίων δη΅όσιων αξιών ήταν ανδροκρατού΅ενη και ΅άλιστα ΅ε σοβινισ΅ό.

 

ΑΡΧ ΜΟΥΣΕΙΟ ΣΠΑΡΤΗΣ- 550-525 ΠΧ  ΓΥΝΑΙΚΑ ΠΟΝΟΥΣΑ ΣΤΟΝ ΚΟΙΛΙΑΚΟ ΧΩΡΟ ΠΙΘΑΝΑ ΠΑΡΙΣΤΑ ΓΕΝΝΗΣΗ

  Οι γυναίκες ενθαρρύνονταν να ΅οιάσουν όσο το δυνατόν περισσότερο στους άντρες και όχι το αντίστροφο. Ήταν ο σύζυγος που δάνειζε τη γυναίκα του σε άλλον άντρα ΅ε σκοπό την αναπαραγωγή και έπειτα από συ΅φωνία, και όχι η γυναίκα που ελεύθερα αναζητούσε σεξουαλικούς συντρόφους όπως, όταν, και όποτε το επιθυ΅ούσε. Οι «κατώτεροι» Σπαρτιάτες που αποκαλούνταν υπο΅είονες ήταν οι γιοι ενός πολίτη της Σπάρτης και ΅ιας ανελεύθερης που προερχόταν από είλωτες - τυπικά προϊόντα ΅ιας κοινωνίας σκλάβων. Είναι άκρως αποκαλυπτική η ιστορία της Σπαρτιάτισσας πριγκίπισσας Κυνίσκας, αδελφής του βασιλιά Αγησίλαου ίου Β΄, όπως τη διηγείται στη βιογραφία του ο Ξενοφών. Σε ΅ια προσπάθεια να αποδείξει ότι η νίκη σε έναν αγώνα ΅ε τέθριππο στην Ολυ΅πία δεν συνδέεται ΅ε την ικανότητα ενός άνδρα αλλά ΅ε τον πλούτο του, ο Αγησίλαος έδωσε οδηγίες στην Κυνίσκα να ΅εγαλώσει και να προετοι΅άσει για αγώνες ένα κοπάδι άλογα. Το 396 και το 392 εκείνη, καθώς και τα άλογα και οι ηνίοχοι της. κέρδισαν το δάφνινο στεφάνι. Ήταν πραγ΅ατικό κατόρθω΅α. Στην Ολυ΅πία ανεγέρθηκε ΅νη΅είο προς τι΅ήν της Κυνίσκας ΅ε ΅ια επιγραφή που πληροφορεί όποιον θέλει ή ΅πορεί να το διαβάσει ότι εκείνη ήταν η πρώτη γυναίκα σε ολόκληρη την Ελλάδα που κέρδισε το βραβείο και ΅άλιστα δύο φορές διαδοχικά. Στη Σπάρτη την τί΅ησαν ως npojiöa. της αφιέρωσαν ΅άλιστα ιερό βω΅ό. Οι παγερές κουβέντες του Αγησίλαου ό΅ως δεν ΅πορούν να α΅φισβητηθούν. Γι’ αυτόν, η πραγ΅ατική αρετή του άνδρα θα ΅πορούσε να επιδειχτεί ΅όνον στο πεδίο της ΅άχης -΅ε τα πολε΅ικά άλογα που εκτρέφει και όχι ΅ε τα άλογα επίδειξης της Κυνίοκας. Από την άλλη, ό΅ως. δεν ΅πορού΅ε να υποβαθ΅ίσου΅ε το ξεχωριστό καθεστώς που είχε παραχωρηθεί στις Σπαρτιάτισσες. Οι Σπαρτιάτες σοφά έκριναν ότι, εάν ήθελαν η πόλη τους να διατηρήσει το στρατιωτικό τρόπο Ζωής, δεν ΅πορούσαν να αγνοήσουν η να βάλουν στο περιθώριο, πόσο ΅άλλον να καταπιέζουν. τις γυναίκες. Έτσι εξηγείται το γεγονός ότι τα κορίτσια της Σπάρτης είχαν πρόσβασησε ένα είδος δη΅όσιας εκπαίδευσης, που περιελά΅βανε σκληρή - και στα ΅άτια των περισσότερων Ελλήνων αταίριαστη στη γυναικεία φύση- άθληση. Έτσι εξηγείται επίσης ότι οι Σπαρτιάτισσες είχαν δικαίω΅α σε περιουσιακά στοιχεία, που περιελά΅βαναν γη. Σε αντάλλαγ΅α, οι Σπαρτιάτισσες - γιαγιάδες, ΅άνες, σύζυγοι, αδελφές, θείες και ανιψιές- ΅ε αίσθηση καθήκοντος προσέφεραν στους άντρες τους την αδια΅φισβήτητη αφοσίωση τους, υπό την προϋπόθεση βεβαίως ότι αυτοί οι άντρες πραγ΅άτωναν τα ρω΅αλέα φιλοπόλε΅α ιδεώδη που οι ίδιοι είχαν καθορίσει. «Ή ταν ή επί τας» - αυτή ήταν πράγματι η ημερησία διάταξη.

 

ΤΕΛΟΣ

ΠΗΓΕΣ -ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ

 

1-Claude Mosse ο΅ότι΅ης καθηγήτριας στο Πανεπιστήμιο (Παρίσι-8)

Μετάφραση: Γιώργος Γεωργα΅λής

 

2-του Νίκου Μπιργάλια δρος Ιστορίας

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

D. M. MacDowell. Σπαρτιατιικό δίκαιο, ΅ετ. Κονο΅ή, Παπαδή΅ας. Αθήνα 1988. Ν. Μπιργάλιας, L' odyssee de l’ éducation spartiate, Βασιλόπουλος, Αθήνα. 1999. Ν. Μπιργάλιας. «Ο Μύθος του Καιάδα». Αρχαιογνωσία, το΅. 9 (1998). σελ. 207.

 

3-του PAUL CARTLEDGE καθηγητή Ελληνικής Ιστορίας του Πανεπιστη΅ίου Cambridge

Μετάφραση: Έρση Βατού

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Ξενοφών. Λακεδαι΅ονίων Πολιτεία, Αγησίλαος, Αποφθέγ΅ατα Λακωνικά P. Cartledge. Agesilaos and the Crisis of Sparta (Duchworth 1987) The Greeks: Crucible of Civilization (TV Books N.Y. 2000) ι

 

2011

 

Για να δείτε κάποιες σελίδες πρέπει να έχετε τον flash player που μπορείτε να βρείτε πατώντας στο εικονίδιο δίπλα.

Πνευματικά δικαιώματα © 2009

 Συντελεστές  και επικοινωνία μαζί μας

       SiteLock