πίσω

ΠΕΡΙ ΤΗΣ  ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΤΩΝ ΛΑΚΕ∆ΑΙΜΟΝΙΩΝ

 

ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΒΑΣΗΣ  ΤΟΥ ΘΡΟΝΟΥ ΤΟΥ ΝΑΟΥ ΤΟΥ  ΑΠΟΛΛΩΝΑ ΑΜΥΚΛΩΝ ΤΟΥ 1893

 Το κράτος των Λακεδαι΅ονίων είναι το ΅εγαλύτερο από τα ΅ικρά ελληνικά κράτη της κλασικής εποχής, νότια της Μακεδονίας. Καλύπτει τα δύο πέ΅πτα της Πελοποννήσου, δηλαδή 8.400 τετραγωνικά χιλιό΅ετρα. Σε αυτήν την έκταση είναι αρκετά φυσιολογικό να συναντήσει κανείς ΅ια γεωγραφική και κοινωνική δο΅ή σύνθετη. Η διατήρηση παρό΅οιου εδαφικού συνόλου έχει επίσης επιφέρει τη διατήρηση ενός ξεχωριστού πολιτικού συστή΅ατος. Ο συνταγ΅ατικός ΅ύθος των Λακεδαι΅ονίων τους θέλει αργοπορη΅ένους επισκέπτες της Πελοποννήσου, αφού θεωρούνταν απόγονοι του ∆ώρου, ερχό΅ενοι από το Νότο ΅ετά την πτώση των ΅υκηναϊκών βασιλείων οι κάτοικοι της νότιας Πελοποννήσου, την πρώτη χιλιετία, θεωρούνταν συνεπώς όλοι τους Μεσσήνιοι, Λακεδαι΅όνιοι και Αργείοι, όπως επίσης και οι ∆ωριείς. Παρά ταύτα, οι ΅ύθοι που γνωρίζου΅ε αναφέρονται σε ΅ινωικούς πληθυσ΅ούς, που εγκαταστάθηκαν στον Ταΰγετο (ακρωτήριο Ταίναρο) και στη συνέχεια εκδιώχθηκαν (ίδρυση της θήρας και της Μήλου). Συνολικώς λοιπόν πρόκειται για κατοίκηση ενός έθνους ο΅ογενούς. Αν και οι Λακεδαι΅όνιοι είχαν ΅ια κοινωνική δο΅ή έντονα διαφοροποιη΅ένη και απόλυτα άνιση.

 

 Η ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΤΗΣ ΣΠΑΡΤΗΣ

 

Α. ΠΡΩΤΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ

 Μέσα από το ΅ύθο διακρίνου΅ε την πορεία mr διαφοροποίησης. Πράγ΅ατι οι ∆ωριείς της Λακωνίας, την ίδια στιγ΅ή που οι άλλες ελληνικές πόλεις ανακάλυπταν ένα καινούργιο επεκτατικό δρό΅ο ΅ε ΅ία κίνηση που ονο΅άσου΅ε αποίκηση, εφορ΅ούν στη γειτονική Μεσσήνη και οίον κά΅πο της Στενυκλάρου και του Αυλώναη Κάτω Μεσσηνία δεν φαίνεται να ανήκε ποτέ στο Βασίλειο του Κρεσφόντη και χωρίς α΅φιβολία είχε στραφεί προς τους Ηρακλειδείς της Σπάρτης - αντίθετα η κατάσταση στην περιοχή της Πύλου δεν είχε ξεκαθαρίσει. Η διαιρε΅ένη Μεσσηνία ήταν εύκολο θήρα΅α και οι Λακεδαι΅όνιοι δεν έχασαν την ευκαιρία. Σ’ αυτή τη χρονική περίοδο τοποθετείται η πορεία διαφοροποίησης των κοινωνικών δο΅ών ΅ε τη ΅ορφή που τις γνωρίζου΅ε. Από τη ΅ία πλευρά οι ηττη΅ένοι Μεσσήνιοι γίνονται Είλωτες, προορισ΅ένοι να καλλιεργούν τη γη και να υπηρετούν ΅ια πολιτικοστρατιωτική τάξη, τους Σπαρτιάτες, Οι τελευταίοι, δε, προσδιορίστηκαν ΅έσα από ένα σύστη΅α που αντανακλάται στο ΅ύθο της ίδρυσης του Τάραντα. Ο Τάραντας ιδρύθηκε στα τέλη του 8ου αιώνα π.Χ. από εξόριστους Λακεδαι΅ονίους, τούς αποκαλού΅ενους Παρθενίες. Πράγ΅ατι, στο τέλος του πολέ΅ου έπρεπε να ΅οιραστούν τους καρπούς της νίκης και να οριστούν οι κατηγορίες εκείνες που ΅πορούσαν να απαιτήσουν έναν κλήρο. Εγκρίθηκαν ΅ονό οι γόνοι ΅ιας ορισ΅ένου τύπου οικογένειας. Σ m συνέχεια η συγκεκρι΅ένη κατηγορία θα αναγνωρίσει σαν νό΅ι΅α τέκνα ΅όνο ία παιδιά που προέρχονται από το γά΅ο ενός Σπαρτιάτη και ΅ιας θυγατέρας Σπαρτιάτη. Το κριτήριο που επελέγη για να καθοριστεί η προνο΅ιούχος κατηγορία, κριτήριο που δεν γνωρίζου΅ε, είχε συνεπεία ένας αριθ΅ός υποψηφίων να ΅ην αναγνωριστούν ως νό΅ι΅α παιδιά νό΅ι΅ου γά΅ου και άρα ικανοί να εισέλθουν στο σύστη΅α ιδιοκτησίας που δη΅ιουργούσαν. Οι Παρθενίες από το να υποστούν αυτό το ΅ειωτικό καθεστώς προτί΅ησαν να φύγουν και να ιδρύσουν τον Τάραντα. Στα τέλη λοιπόν του 8ου π.Χ. αιώνα έχου΅ε κιόλας τρεις ΅εγάλες κατηγορίες: Τους Σπαρτιάτες, ΅ια πολύ κλειστή κάστα, ενδογα΅ική, κυρίαρχη της πολιτικής, σχη΅ατισ΅ένη από ιδιοκτήτες TGJV πλουσιότερων γαιών κατ εξαρτη΅ένων στρω΅άτων. Τους περίοικους, ελευθέρους πληθυσ΅ούς, που ζούσαν σε κοινότητες γύροι από τη Σπάρτη, ιδιαίτερα στα βουνά και ία ακρωτήρια. Η κατοίκηση του ακρωτηρίου Ακρίτας διαφυλάχθηκε ΅ε την εκεί εγκατάσταση των κατοίκων της Ασίνης που εκδιώχθηκαν από την Αργολίδα και ΅ετά από ιούς κατοίκους του Ναυπλίου που εγκαταστάθηκαν στη Μεθώνη. Τους Είλωτες, που αν και η θεσ΅ική τους θέση προϋπήρχε, στο εξής εξελίσσονται στο ση΅αντικότερο αριθ΅ητικά πληθυσ΅ό του συστή΅ατος, κατ δύσκολα κατατάσσονται σε κατηγορία, ευρισκό΅ενοι ΅εταξύ ελευθερίας κατ σκλαβιάς.

 

Β. Η ΣΠΑΡΤΙΑΤΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΥΠΟ ΤΟ ΦΩΣ ΤΩΝ ΜΗΔΙΚΩΝ ΠΟΛΕΜΩΝ.

 Οι Είλωτες

 

 Οι Είλωτες πολύ συχνά ε΅φανίζονται να περιστοιχίζουν τους Σπαρτιάτες κυρίους τους. Λογικά, δεν ΅άχονταν. Παρά ταύτα είναι ανα΅φισβήτητο ότι ο Ηρόδοτος (9, 28) ρητά τους κατα΅ετρά σαν ΅αχητές στις Πλαταιές και ότι είχαν το ΅νή΅α τους (Ηρόδοτος. 9, 85)· συνεπώς ΅πορεί να υποτεθεί πως ο' αυτή την περίπτωση οι Σπαρτιάτες προχώρησαν σε ΅αζική στρατολόγηση. Οι Είλωτες είναι ΅εν ΅η ελεύθεροι, από την άλλη ό΅ως είναι το ίδιο Λακεδαι΅όνιοι ή Μεσσήνιοι όσο και οι Σπαρτιάτες ή οι Περίοικοι. ∆εν πρόκειται για υποτελείς, αλλά για άτο΅α ΅ε κατώτερη κοινωνική θέση. Συνεπώς ΅πορεί να κληθούν να υπερασπιστούν, ενάντια σε κάθε ξένο εισβολέα. τους θεούς τους, την περιουσία τους, τις οικογένειες τους. Ωστόσο, τους βλέπου΅ε να παρατάσσονται όχι ως οπλίτες αλλά ως ελαφρά τ΅ή΅ατα. Το κράτος των Λακεδαι΅ονίων κατορθώνει, χωρίς να χρησι΅οποιηθούν Είλωτες, να επιστρατεύει ικανό αριθ΅ό ελεύθερων ανδρών για το σχη΅ατισ΅ό της ισχυρότερης φάλαγγας οε όλη την Ελλάδα. Οι Αθηναίοι παρέταξαν πράγ΅ατι 8.000 οπλίτες στις Πλαταιές, οι Λακεδαι΅όνιοι 10.000. Επιπλέον ο οπλισ΅ός των οπλιτών απαιτεί ένα ορισ΅ένο επίπεδο ικανότητας και ενάσκησης.

 

 Οι Περίοικοι

 Οι Περίοικοι είναι ελεύθεροι άνθρωποι εγκατεστη΅ένοι σε ορεινές περιοχές που περιβάλλουν τις πεδιάδες πλην ίσως της Μεσσηνίας, όπου ΅εγάλες περιοικίδες περιοχές καταλα΅βάνουν τη Μακαριά (κάτω πεδιάδα του Πά΅ισου). Το ΅εγαλύτερο ΅έρος της γης είναι ελάχιστα ευνοϊκό σε ΅εγάλες καλλιέργειες δη΅ητριακών κατ ιδιαίτερα στην εκ΅ετάλλευση των ελαιόδενδρων. Οι Περίοικοι έχουν Είλωτες σε ΅ικρό και γενικά ανεπαρκή αριθ΅ό, τόσους όσους χρειάζεται ο ιδιοκτήτης ώστε να απασχολείται ΅ονός του. Οι ρίζες τους ποικίλλουν στο λακεδαι΅ονιακό κράτος του 5ου αιώνα π.Χ. Στο σύνολό τους θεωρούνται ∆ωριείς στη Λακωνία και στη Μεσσηνία· ωστόσο ορισ΅ένοι είναι Αρκάδες όπως οι Σκιρίτες, άλλοι θέλουν να θυ΅ούνται ότι υπήρξαν φιλοξενού΅ενοι των Σπαρτιατών, όπως οι Περίοικοι του ακρωτηρίου Ακρίτας. Οι Σπαρτιάτες θα υποδεχθούν παρο΅οίως στη Θυρεατίδα. νοτίως του Αργούς, το 431 π.Χ., τους Αιγινήτες (τουλάχιστον όσους αποδέχθηκαν την υποταγή τους στο σύστη΅α) τους διωγ΅ένους από τον τόπο τους. την Αίγινα, από τους Αθηναίους. Ο Ηρόδοτος βλέπει στους Ορειάδες (κοντά στην πόλη Πρασιαί) Ίωνες «που έγιναν ∆ωριείς» από τους Αργείους. Ούτως η άλλως παντού εφαρ΅όζονται οι ίδιοι νο΅οί. Οι Περίοικοι είχαν στενούς δεσ΅ούς ΅ε τους βασιλείς στους οποίους όφειλαν το βασιλικό φόρο υποτέλειας, εκτάσεις γης στις παλιές πόλεις τους και επικήδειες τι΅ές. Προφανώς ήταν υπόλογοι σε αυτούς, παρ’ ότι στην κλασική εποχή οι Έφοροι είναι υπεύθυνοι για την αστυνό΅ευση σε όλη την επικράτεια των Λακεδαι΅ονίων. 

Οι Σπαρτιάτες

 Πρόκειται για ΅ία ο΅άδα σκληρά επιλεγ΅ένη από τη γέννηση τους, που η εκπαίδευση τους προετοι΅άζει για πόλε΅ο (εφηύραν τη δη΅όσια εκπαίδευση, συ΅περιλα΅βανο΅ένων των κοριτσιών), για τα δικαιώ΅ατα και τις υποχρεώσεις. Έχουν πλήρη πολιτικά δικαιώ΅ατα, δηλαδή αυτά της συ΅΅ετοχής στη συνέλευση και την ψηφοφορία, καθώς επίσης της υποψηφιότητας στα αξιώ΅ατα. Έχουν κατοικία σε ένα από τα πέντε χωριά που αποτελούν τη Σπάρτη και γαιοκτησίες στις πεδιάδες της Λακωνίας και της Μεσσηνίας. Κυριαρχούν στην κοινωνία, αφού οι πλουσιότερες εκτάσεις γης είναι στα χεριά τους. καλλιεργη΅ένες γι’ αυτούς από τους Είλωτες. Ωστόσο, ορισ΅ένοι είναι ση΅αντικότεροι από ιούς άλλους και είναι γνωστό ότι υπήρχαν ανά΅εσα τους ο΅άδες όπως οι Ηρακλειδείς, ιδιαίτερου κύρους. Στη ΅άχη των Πλαταιών, ο Ηρόδοτος τους απαριθ΅εί ξεχωριστά. Στο στρατό εκείνη την ή΅ερα σχη΅άτιζαν ένα σώ΅α οπλιτών από 5.000 άνδρες, σε απόσταση από τους Περίοικους και θεωρού΅ενο ανώτερης αξίας. Παράλληλα, χωρίς να εκτελούν χρέη κωπηλατών παρά ΅όνο αυτά των στρατευ΅ένων ναυτικών κατ αξιω΅ατικών, ένας ορισ΅ένος αριθ΅ός από αυτούς συνόδευε τον Λεωτυχίδη στη θάλασσα. Αν κρατήσου΅ε τον αριθ΅ό των 8.000 στρατιωτών που έδωσε ο ∆η΅άρατος, πρέπει να παραδεχθού΅ε ότι εκτός από τους αξιω΅ατούχους και τους γηραιότερους οπλίτες που φυλάνε τόν τόπο τους, βρίσκονται όλοι στη ΅άχη του 479 π.Χ. Ο Ηρόδοτος ΅ας επιση΅αίνει κάποια χαρακτηριστικά τους. Παρ’ όλη τη στρατιωτική ο΅οιογένεια τους. ένα από αυτά τα χαρακτηριστικά αφορά την ά΅ιλλα.

 Οι ένδοξοι

 

 Έτσι αναφέρεται ο Ηρόδοτος κατ’ επανάληψη για τους επονο΅αζό΅ενους άλλοτε Τριακόσιους και άλλοτε Ιππείς. Στο στρατό οι Τριακόσιοι αποτελούν ΅ια επίλεκτη ο΅άδα που ΅άχεται σε ιδιαίτερα δύσκολες περιστάσεις. Τους βλέπου΅ε επί το έργον στις Θερ΅οπύλες γύρω από τον Λεωνίδα. Οι Ιππείς, που τους γνωρίζου΅ε χάρη στον Ξενοφώντα (Λακ. Πολ. 4, 3), ε΅φανίζονται σε ένα άλλο πλαίσιο από αυτό των ΅αχών. Πρόκειται για ΅ια ο΅άδα επιλεγ΅ένων Σπαρτιατών που υπόκεινται στους Εφόρους, οι οποίοι ΅ε τη σειρά τους διορίζουν τους ιππαγρέτες που τους διοικούν και τους στρατολογούν. Στο κεί΅ενο του Ηρόδοτου, οι δυο σχη΅ατισ΅οί φαίνεται να έχουν διαφορετικές λειτουργίες. Οι Σπαρτιάτες γνώριζαν συνεπώς δύο τύπους ο΅άδων Τριακοσίων, έναν πολιτικό (΅ε παρουσία ενίοτε στο πεδίο της ΅άχης, όπως στη Μαντινεία το 418 π.Χ.) και επίλεκτα τ΅ή΅ατα για ειδικές αποστολές. Ο πόλε΅ος επιφυλάσσει ΅ια άλλη διάκριση. Μπορεί κανείς να γνωρίσει τη δόξα εν Ζωή, ΅α ακό΅η περισσότερη στο θάνατο. Στις Πλαταιές οι Λακεδαι΅όνιοι θάβουν τους νεκρούς τους σε τρεις τάφους (Ηρόδοτος, 9, 33). Ο τρίτος από αυτούς φιλοξενεί τις σορούς των Ειλώτων και το γεγονός αυτό αποδεικνύει ότι πράγ΅ατι πολέ΅ησαν. Το υπόλοιπο κεί΅ενο θέτει πρόβλη΅α. Ο πρώτος τάφος υποδέχεται τα λείψανα των Σπαρτιατών, αφού ο Ηρόδοτος ονο΅άζει τέσσερις από αυτούς, ενώ στο δεύτερο φαίνεται ότι είναι ενταφιασ΅ένοι άλλοι Σπαρτιάτες. Το πλέον λογικό θα ήταν να υπήρχε ένας τάφος για τους Σπαρτιάτες, ένας για τους Περίοικους και ένας για τους Είλωτες, ωστόσο το κεί΅ενο δεν αναφέρεται στους Περίοικους, σαν να ΅ην είχαν λάβει ΅έρος στις ΅άχες (ακολουθούσαν σε δεύτερη διάταξη;). Σε κάθε περίπτωση στον πρώτο τάφο βρίσκονται άνθρωποι άξιοι ΅ιας ιδιαίτερης τι΅ής, είτε γιατί πρόκειται για άτο΅α ιερατικού αξιώ΅ατος είτε γιατί η θέση τους, για κάποιο άλλο λόγο, ήταν ήδη ανώτερη από άλλους και ο θάνατος τους αγγίζει την ηρωοποίηση.

 Οι δειλοί

Η απόδοση τι΅ών είχε την αντίθετη όψη, που έπληττε όσους είχαν ατι΅αστεί. Αυτοί υπέκειντο σε κάθε είδους ΅ειώσεις πολιτικές και προσωπικές. Τόσο ο Ηρόδοτος όσο ο Θουκυδίδης και ο Ξενοφών ΅ιλούν για το φαινό΅ενο αυτό, έκφραση σκληρότητας ΅ιας κοινωνίας που τι΅ωρεί αυστηρά τις παραλείψεις σχετικά ΅ε τους κανόνες που διέπουν τα προνό΅ια της τάξης τους. Αλί΅ονο σ’ αυτόν που αποκαλείται τρε΅ουλιάρης. Αν κάποιος θεωρηθεί ότι φοβήθηκε το θάνατο, ακό΅η και αν είχε τους καλύτερους λόγους αποφυγής ενός άδικου θανάτου, παραδίδεται στην περιφρόνηση της καλής κοινωνίας. Η φαντασία ίων Σπαρτιατών ΅οιάζει δη΅ιουργική τόσο σε πειράγ΅ατα σκωπτικά, ΅ε τα οποία τούς σφυροκοπούσαν, όσο και σε συ΅περιφορές περιφρόνησης. Σ’ αυτά ας προσθέσου΅ε την απώλεια των πολιτικών και αστικών δικαιω΅άτων. Ο Θουκυδίδης (5, 34, 2) ση΅ειώνει ότι οι διασωθέντες της Σφακτηρίας, ΅ετά τη διάσωσή τους, βλήθηκαν από αυτό το είδος κοινωνικής καταδίκης. Παρά ταύτα, δεν αποκλείονται από το σώ΅α των Σπαρτιατών και έπειτα από ΅ία ανδρεία συ΅περιφορά ΅πορούν να αποκαταστήσουν τη χα΅ένη τι΅ή τους και τα πλήρη δικαιώ΅ατα της θέσης τους. ∆εν είναι ατι΅ία ΅ε την έννοια που προσδίδουν στη λέξη οι Αθηναίοι (γι’ αυτό το λόγο ο Θουκυδίδης αναγκάζεται να διευκρινίσει τον όρο), αφού δεν απώλεσαν την ιθαγένεια τους. Οι οπλίτες της Σφακτηρίας ενσω΅ατώθηκαν και πάλι. Παρατηρού΅ε στο κεί΅ενο του Ξενοφώντα (Λακ. Πολ. 9) ότι συνεχίζουν να συ΅΅ετέχουν στην καθη΅ερινή ζωή (συ΅πόσια, αγώνες ΅ε ΅πάλα, χορωδία), αλλά η συ΅΅ετοχή τους απαιτεί σκληρές δοκι΅ασίες.

 Οι βασιλείς

 Οι Λακεδαι΅όνιοι έχουν επικεφαλής του κράτους και ιδιαίτερα του στρατού δύο διαδόχους βασιλείς, απογόνους του Ηρακλή. Είναι επίσης κατά κάποιον τρόπο οι κληρονό΅οι του φαινο΅ένου των δίδυ΅ων που οι ∆ιόσκουροι αντιπροσωπεύουν. Εξάλλου, έχουν θρησκευτική εξουσία και είναι οι πρώτοι ιερείς-θυσιαστές της χώρας. Ο Περίοικος ΅ερι΅νά προσφέροντας για φόρο ένα χοιρίδιον σε κάθε κύηση ζώου. Θυσιάζουν λοιπόν υπέρ της ευη΅ερίας του συνόλου. Ο Π. Καρλιέρ (P. Carlier) βλέπει στο πρόσωπο τους τους ΅οναδικούς ιερείς της πόλης. Οι ειδωλολατρικές θρησκείες και οι ιεροί χώροι είχαν τους δικούς τους, ωστόσο τις πολιτειακές λατρείες ασκούσε ο βασιλιάς. Σε αυτή την περίπτωση διαφωτίζεται το γεγονός που ήθελε έναν ΅όνο από τους βασιλείς να ΅πορεί να εκστρατεύει όταν οι εκστρατείες έχουν ΅ια διάρκεια. Πράγ΅ατι κατέχουν ση΅αντική στρατιωτική ισχύ. Ένας βασιλιάς οδηγεί το στρατό στην εκστρατεία όπου όλοι του οφείλουν υποταγή. ∆εν είναι αυτός που κηρύσσει πόλε΅ο η ειρήνη, αλλά κατευθύνει τις στρατιωτικές επιχειρήσεις και, όντως, οι Αρχίδα΅ος, ’γης και Αγησίλαος αποτελούν ΅εγάλες προσωπικότητες. Επιπλέον, οι βασιλείς, όταν η διαδοχή εξελίσσεται ο΅αλά, έχουν λάβει ειδική αγωγή, ικανή να τους προετοι΅άσει στη διοίκηση. Οι πολιτικές εξουσίες τους είναι λιγότερο προφανείς και φαίνεται να εξαρτώνται από την προσωπικότητα και την ικανότητα των προσώπων. Ο θάνατος τους συνεπάγεται εξαιρετική κηδεία, που τους κατατάσσει στην τάξη των ηραίων. Έχουν δικαίω΅α σε τελετή ταφής και ΅νή΅α.

 Γ. Τέλος και αρχή του 5ου αιώνα π.Χ.

 Η κοινωνία χαρακτηρίζεται από ΅ια παράλληλη κίνηση, από τη ΅ια διαρκείας στις δο΅ές της και από την άλλη βαθιών κοινωνικών αλλαγών.

Στη Μαντινεία το 418 π.Χ. ο στρατός των Λακεδαι΅ονίων, όπου Περίοικοι και Σπαρτιάτες ενώθηκαν (εκτός της ιδιάζουσας περίπτωσης των Σκιριτών), ενισχύθηκε από οπαδούς του Βρασίδα και από Νεοδα΅ώδεις. Ξέρου΅ε ότι, προηγου΅ένως, οι οπαδοί του Βρασίδα ΅αζί ΅ε τους Νεοδα΅ώδεις είχαν εγκατασταθεί στο Λέπρεον, και το σώ΅α που απαιτήθηκε από τους Ελατούς αποδεικνύει ότι ήταν ΅ία χιλιάδα (ένας λόχος από οπαδούς του Βρασίδα κατ ένας από Νεοδα΅ώδεις). Οι Βρασίδειοι (Είλωτες οπλισ΅ένοι σαν οπλίτες για να ακολουθήσουν τον Βρασίδα στη Θράκη) ήταν 700 στην αρχή (δηλαδή ένας λόχος ενισχυ΅ένος). Χωρίς α΅φιβολία δεν επέστρεψαν όλοι και αντικαταστάθηκαν από στρατευ΅ένους άλλης κατηγορίας. ∆εν είναι γνωστός ο αριθ΅ός των Νεοδα΅ωδών παρόντων στη Μαντινεία: εύλογο είναι ότι πρόκειται για αυτούς στο Λέπρεον, άρα περίπου 500. Στα πρώτα χρόνια του 4ου αιώνα π.Χ. θα δού΅ε τον Αγησίλαο να αναχωρεί για την Ασία ΅ε 2.000 Νεοδα΅ώδεις. Μπόρεσαν συνεπώς να στρατολογήσουν ένα σώ΅α ση΅αντικό.

 Ποιοι είναι οι Νεοδα΅ώδεις;

 Η γενικότερη απάντηση είναι ότι πρόκειται για απελεύθερους Είλωτες. Η απάντηση αυτή φαίνεται να επανεξετάστηκε. Στη διάρκεια αυτής της περιόδου έχου΅ε να κάνου΅ε δύο φορές ΅ε περιπτώσεις απελευθερω΅ένων Ειλώτων. Την πρώτη φορά, πριν να πολε΅ήσουν, αυτοαναγορεύονται ελεύθεροι και ΅ε τί΅η΅α τη ζωή τους. Τη δεύτερη φορά πολε΅ούν σαν οπλίτες και απελευθερώνονται και γίνονται... οπαδοί του Βρασίδα. Επιπλέον, κατά την εισβολή στη Λακωνία το 370/369 π.Χ. (Ξενοφών, Ελληνικά 3.1, 4) αναγγέλλεται στους Είλωτες που θα δεχθούν να ενσω΅ατωθούν οίον τακτικό στρατό ότι θα είναι ελεύθεροι... και από εκείνη τη στιγ΅ή δεν βλέπου΅ε να ε΅φανίζεται πια ο όρος Νεοδα΅ώδης. Με άλλα λόγια, οίο εξής κάθε φορά που περι΅ένου΅ε λογικά να δη΅ιουργούνται Νεοδα΅ώδεις, διαψευδό΅αστε. ’ρα είναι φανερό πως ΅πορού΅ε να α΅φισβητήσου΅ε την άποψη ότι οι Νεοδα΅ώδεις είναι Είλωτες προσφάτως ελευθερω΅ένοι, χωρίς προηγου΅ένως να έχουν προσφέρει κάποιες υπηρεσίες. Κλίνω λοιπόν προς την υπόθεση ότι οι Νεοδα΅ώδεις είναι Σπαρτιάτες ουσιαστικά, που κάποια στιγ΅ή εγκατέλειψαν ένα δά΅ο (το συγκεκρι΅ένο πολιτικό σώ΅α) και ίδρυσαν ένα νέο δά΅ο χωρίς πολιτικά δικαιώ΅ατα. Ποιο γεγονός ΅πορεί να οδήγησε σε αυτό το φαινό΅ενο: Ο πόλε΅ος της Μεσσηνίας ανα΅φίβολα. Πράγ΅ατι, έπειτα από αυτόν ΅ειώνεται το σώ΅α των Σπαρτιατών. Το κλειδί ιοοις να βρίσκεται στον Αριστοτέλη, που επιση΅αίνει ότι τα συσσίτια στην Κρήτη πληρώνονται από τα εισοδή΅ατα των δη΅οσίων κτη΅άτων και από τους καταβαλλό΅ενους φόρους υποτέλειας από ιούς Περίοικους που τους εξο΅οιώνει ΅ε τους Λάκωνες Είλωτες (Πολιτικά: 1272 ά.). ενώ στη Λακεδαί΅ονα, οι Σπαρτιάτες οφείλουν να καταβάλλουν τη συνδρο΅ή τους από το καθαρά δικό τους εισόδη΅α, αλλιώς εκπίπτουν των πολιτικών δικαιω΅άτων τους. Ο Ηρόδοτος τοποθετεί τα συσσίτια ΅έσα στους θεσ΅ούς που οι Λακεδαι΅όνιοι ΅έσω του Λυκούργου δανείστηκαν από την Κρήτη στα ΅έσα του 5ου αιώνα π.Χ. Αν παραδεχθού΅ε ότι ο τρίτος Μεσσηνιακός πόλε΅ος δεν είχε ΅οναδική συνέπεια την αναχώρηση των εξεγερ΅ένων, αλλά και την οικονο΅ική ελάφρυνση για όσους παρέ΅ειναν, τότε ΅πορού΅ε να έχου΅ε την εξήγηση του φαινο΅ένου, αφού οι ελαφρύνσεις αφορούσαν όχι τις οφειλό΅ενες εισφορές προς το γαιοκτή΅ονα, αλλά αυτές προς το κράτος για τα συσσίτια. Εξ αυτού, πολύ γρήγορα, κάποιοι Σπαρτιάτες αποκλείστηκαν από το πολιτικό σώ΅α που αποτελούνταν έως τότε από πλούσιους και φτωχούς (το δά΅ος) και έγιναν Νεοδα΅ώδεις, δηλαδή ΅έλη ΅ιας νέας κατηγορίας δά΅ου. Αυτό επιφέρει και άλλες κοινωνικές ιδιαιτερότητες, όπως για παράδειγ΅α τον περιορισ΅ό του αριθ΅ού των κληρονό΅ων στην κυρίαρχη κάστα και τον πολλαπλασιασ΅ό των «νόθων». Επίσης αυτές οι ελαφρύνσεις δικαιολογούν τον αριθ΅ό νέων ανά΅εσα στους Είλωτες (Θουκυδίδης 5, 80, 3). λιγότερο οικονο΅ικά συνθλι΅΅ένων από πριν. Οι Νεοδα΅ώδεις, φτωχά ΅έλη της κυρίαρχης ο΅άδας, σταδιακά βρέθηκαν στο περιθώριο, ΅ετά τον τρίτο Μεσσηνιακό πόλε΅ο, Ο΅οίοι, από αδυνα΅ία να κρατήσουν τη θέση τους, και ανασυντάχθηκαν σε νέα κατηγορία παρα΅ένοντας ωστόσο κατά κάποιο τρόπο «παθητικοί πολίτες». Και είναι λογικό να καλούν αυτούς να υπηρετήσουν στρατιωτικά σε περιπτώσεις ανάγκης παρά ΅ια άλλη κατηγορία. Η τάξη τους αυξάνεται προοδευτικά όσο οι Ο΅οίοι λιγοστεύουν. Οι Νόθοι σχη΅ατίζουν στα τέλη του 5ου, αρχή του 4ου αιώνα π.Χ., ΅ία απειροελάχιστη αριθ΅ητικά ο΅άδα, ό΅ως εξίσου απείρως σκανδαλώδη, αν κρίνου΅ε από τις εξηγήσεις που ο Ξενοφώντας αισθάνεται υποχρεω΅ένος να δώσει. Οι κίνδυνοι έκπτωσης σε ένα σύστη΅α που εκ των πραγ΅άτων κατέληξε φοροεισπρακτικό, υποχρεώνουν τις οικογένειες να έχουν απόλυτη ανάγκη από την προίκα της συζύγου έτσι ώστε να εξασφαλίσουν την ταξική θέση των παιδιών· το διαζύγιο έγινε λοιπόν πολύ δύσκολο· άλλωστε χρειάζονται παιδιά για να ΅πορέσουν οι πρώτοι να διατηρήσουν τη θέση τους. Από εκεί πηγάζουν οι σκανδαλώδεις συ΅περιφορές από ορισ΅ένα ΅έλη αυτής της σπαρτιατικής αριστοκρατίας. Οι γυναίκες σύζυγοι παίρνουν επισή΅ως έναν εραστή της ίδιας κοινωνικής τάξης χωρίς να διαζευχθούν και τα ΅εταγενέστερα παιδιά δηλώνονται νόθα. Μπορού΅ε να υποθέσου΅ε πως αυτά τα παιδιά, γόνοι ενός Σπαρτιάτη κατ ΅ιας Σπαρτιάτισσας, σε περίπτωση θανάτου των νό΅ι΅ων τέκνων, καλούνται να τα αντικαταστήσουν. Μετά το 369 π.Χ. υπήρξαν νεότερες προσαρ΅ογές· χωρίς να αλλάξει το σύστη΅α, έγινε ανασύνθεση των κοινωνικών στρω΅άτων. Η Κρυπτεία, όπως ΅ας την παρουσιάζει ο Αριστοτέλης, αποτελεί χωρίς α΅φιβολία ΅ία από αυτές τις προσαρ΅ογές. Ωστόσο εί΅αστε τόσο λίγο ενή΅εροι στο θέ΅α αυτό, που είναι αδύνατον να αντιληφθού΅ε την προσαρ΅ογή των κοινωνικών δο΅ών στο διηνεκές των οικονο΅ικών και πολιτικών δο΅ών. Αυτές οι τελευταίες είναι τόσο ανθεκτικές που θα χρειαστεί να προκληθούν τόσο ο Λεωνίδας Β΄ όσο και ο Κλεο΅ένης από το όρα΅α του ελληνιστικού βασιλείου ΅ε ένα ΅ονάρχη για να αλλάξει το σύστη΅α κατ να οδεύσει προς την εξαφάνιση του.

  

ΤΕΛΟΣ

 της JACQUELINE CHRISTIEN maître de Conférences στο Πανεπιστή΅ιο Παρίσι Χ, Ναντέρ (Γαλλία)

 

Μετάφραση: Γιώργος Γεωργα΅λής

 

 

Για να δείτε κάποιες σελίδες πρέπει να έχετε τον flash player που μπορείτε να βρείτε πατώντας στο εικονίδιο δίπλα.

Πνευματικά δικαιώματα © 2009

 Συντελεστές  και επικοινωνία μαζί μας

       SiteLock