ΛΑΚΕΔΑΙΜΟΝΙΩΝ ΤΟΠΟΣ

ΣΠΑΡΤΗ

Ποιοί πρωτοκατοίκησαν την περιοχή αυτή, σε τούτους τους λόφους δίπλα στην όχθη του Ευρώτα και από πού ήλθαν, κανείς δεν γνωρίζει. Το εύφορο έδαφος πάντως, το άφθονο κυνήγι και το καλό κλίμα ήταν οι αιτίες που όλη η κοιλάδα του Ευρώτα, και από την μία όχθη και από την άλλη, από τον βορειότερο μυχό της έως τις εκβολές του ποταμού κάτω στο Έλος, ήταν γεμάτη με νεολιθικούς οικισμούς. Μερικοί τέτοιοι οικισμοί βρέθηκαν και στην περιοχή της σημερινής πόλεως, στον λόφο Κουφόβουνο, που κατοικήθηκαν από το 6.000 έως το 3.000 π.Χ.. Αλλά και τα επόμενα χρόνια ως την Μυκηναϊκή εποχή, υπήρχαν εδώ οικισμοί και μάλιστα ακμαίοι. Στην μεγαλύτερη ακμή τους έφθασαν στα Μυκηναϊκά χρόνια (1.600-1.100 π.Χ.). Το ξακουστό βασίλειο της Σπάρτης όπου βασίλευαν ο Μενέλαος και η Ελένη, περιγράφεται στα Ομηρικά Έπη ως ένας τόπος με αμύθητα πλούτη και μεγάλη δύναμη. Πού όμως βρισκόταν η Μυκηναϊκή Σπάρτη και το παλάτι του Μενελάου κανείς δεν γνωρίζει, γιατί τίποτε σχετικό δεν έχει φέρει μέχρι στιγμής στο φως η αρχαιολογική σκαπάνη.

Ίσως να βρισκόταν στον λόφο του Μενελάιου, κοντά στις Αμύκλες, σίγουρα όμως δεν βρισκόταν στην περιοχή της Δωρικής Σπάρτης των Ιστορικών χρόνων. Αυτή την πόλη, την ίδρυσαν οι Δωριείς με επικεφαλής τον Αριστόδημο. Οι Δωριείς αυτοί ίδρυσαν τέσσερις κώμες, (τέσσερις γειτονιές ας πούμε) γύρω από τον λόφο όπου αργότερα έχτισαν την ακρόπολή τους. Ήταν η Πιτάνη, η Μεσόα, η Κυνόσουρα και αι Λίμναι. Απομονωμένοι από τους ομοφύλους τους και εν μέσω εχθρικών λαών, οι Δωριείς αυτοί ήταν σε διαρκή επαγρύπνηση και πολεμική ετοιμότητα. Στην αρχή κυρίευσαν μικρόν τόπο, αλλά μόλις πάτησαν γερά στα πόδια τους άρχισαν σιγά σιγά να επεκτείνουν την επικράτειά τους κυριεύοντας στην αρχή τις γειτονικές πόλεις προς Νότο, τις Αμύκλες, την Φάρι και τις Γερόνθες, ώσπου στα μέσα του 8ου αιώνος ήταν κυρίαρχοι σε όλη την κοιλάδα του Ευρώτα ως την θάλασσα, και σε όλες τις υπώρειες του Ταϋγέτου. Το ένα βήμα έφερε το άλλο και ούτω πώς προέκυψε η γνωστή ιστορική πορεία της Σπάρτης.

Ο ΕΥΡΩΤΑΣ ΚΑΙ Ο ΤΑΥΓΕΤΟΣ

Ο πρώτος βασιλεύς-ηγέτης τους, ο θρυλικός Αριστόδημος, κάποια στιγμή πέθανε. Ως γνωστόν, ο θρόνος και εκείνη την εποχή ήταν κληρονομικός, οπότε όταν ένας βασιλεύς πέθαινε τον διαδεχόταν ο υιός του, άσχετα εάν ήταν ικανός ή μη. Και εάν έχει περισσότερους από έναν υιούς, βασιλεύς γίνεται ο πρωτότοκος, ας μην είναι απαραίτητα και ο ικανότερος. Όταν όμως ο βασιλεύς έχει δύο δίδυμους υιούς, και μάλιστα εξίσου έξυπνους τι γίνεται; Λοιπόν οι ιδρυτές της Σπάρτης βρήκαν μια επαναστατική για την εποχή λύση: έκαναν και τους δύο βασιλείς! Όταν πέθανε ο πρώτος τους βασιλεύς, ο Αριστόδημος, τον θρόνο μοιράσθηκαν οι δύο δίδυμοι υιοί του, Προκλής και Ευρυσθένης. Φαίνεται πως το σύστημα αυτό λειτούργησε καλά, γιατί και οι υιοί των, ο Άγις και ο Σόος, έγιναν με την σειρά τους και οι δύο βασιλείς, καθώς και οι υιοί αυτών Εχέστρατος και Ευρυπών. Από τον Άγι, η μία βασιλική οικογένεια ονομάσθηκε Αγιάδαι, και από τον Ευρυπόντα η άλλη οικογένεια ονομάσθηκε Ευρυπωντίδαι. Από το 1.100 π.Χ. που ιδρύθηκε η Σπάρτη μέχρι το 210 π.Χ. που αυτοκτόνησε ο τελευταίος βασιλεύς της Σπάρτης Κλεομένης Γ', οι δύο αυτές οικογένειες θα κρατούν τα βασιλικά σκήπτρα, σχεδόν πάντα σε απόλυτη συνεργασία και σύμπνοια.

ΕΥΡΗΜΑΤΑ ΑΠ ΤΙΣ ΑΝΑΣΚΑΦΕΣ ΣΤΗΝ ΣΠΑΡΤΗ

Έτσι ξεκίνησε η πρωτοτυπία της Σπάρτης, που ήταν η μοναδική από τις αρχαίες πόλεις της Ελλάδος που είχε δύο βασιλείς. Παρά το αυστηρό αριστοκρατικό της πολίτευμα ωστόσο, η Σπάρτη ήταν στην πραγματικότητα μια δημοκρατική πόλις, πολύ πιο δημοκρατική από την Αθήνα. Ενώ στην Αθήνα είχε επικρατήσει η άμεση δημοκρατία, με κυρίαρχο σώμα την Εκκλησία του Δήμου, στην Σπάρτη είχε καθιερωθεί η πολύ πιο αποτελεσματική και ευέλικτη έμμεση δημοκρατία, με το σώμα των Πέντε Εφόρων, που εμφανίσθηκε γύρω στο 750 π.Χ. και με τα χρόνια εξελίχθηκε σε ανώτατο πολιτικό όργανο, πολύ ισχυρότερο από τους βασιλείς. Οι Πέντε Έφοροι ήταν Σπαρτιάτες πολίτες που εκπροσωπούσαν τον δήμο και είχαν ετήσια θητεία. Χάρασσαν την εξωτερική πολιτική, σχεδίαζαν τους νόμους και επόπτευαν την εφαρμογή τους, διαχειρίζονταν τα δημόσια οικονομικά, έλεγχαν τις πράξεις των δύο βασιλέων, ακολουθούσαν τον αρχιστράτηγο βασιλέα στους πολέμους και αξιολογούσαν τις επιλογές και την απόδοσή του, μέχρι και να καθαιρέσουν τον βασιλέα μπορούσαν! Και όχι μόνον αυτό, αλλά έλεγχαν και την προσωπική του ζωή και έφθαναν μέχρι και την κρεβατοκάμαρά του. Τον 6ο π.Χ. αιώνα οι Έφοροι ανάγκασαν τον βασιλέα να νυμφευθεί άλλη γυναίκα, γιατί η πρώτη δεν έκανε παιδιά. Το 467 π.Χ. φυλάκισαν τον βασιλέα Παυσανία-τον δοξασμένο αρχιστράτηγο των Ελλήνων στην μάχη των Πλαταιών, που είχε την ατυχία να συκοφαντηθεί για προδοσία-και τον άφησαν να πεθάνει από ασιτία. Παρά την εξουσία τους, οι Πέντε Έφοροι ουδέποτε παρεκτράπηκαν σε καταχρήσεις. Εκλέγονταν πάντα μέσα από την αφρόκρεμα της Σπαρτιατικής κοινωνίας και ήταν πολίτες που ξεχώριζαν για τις πολεμικές ανδραγαθίες τους, τον ενάρετο βίο τους και το πνεύμα τους. Εις εκ των Εφόρων του 556 π.Χ. ήταν ο Χείλων, που έμεινε στην Ιστορία ως είς εκ των επτά σοφών της αρχαιότητος, με τα περίφημα ρητά του όπως τα "γνώθι σαυτόν", "μηδέν άγαν" και "μέτρον άριστον".

ΣΠΑΡΑΓΜΑΤΑ ΑΠΟ ΑΝΑΣΚΑΦΕΣ

Υπήρχε βέβαια και η Γερουσία, η οποία απαρτιζόταν από τους δύο βασιλείς και άλλα 28 μέλη με ισόβια θητεία. Με δεδομένο ότι κατώτατο όριο ηλικίας για την εκλογή στο σώμα της Γερουσίας ήταν τα 60 έτη, είναι φυσικό να μην μένουν τα μέλη της για πολλά έτη στο αξίωμα, αλλά ούτε και είχαν πολλές δυνάμεις για ουσιαστική πολιτική εξουσία. Οι Γέροντες περιορίζονταν στο να συμβουλεύουν τους Εφόρους σε νομοθετικά θέματα και να δικάζουν τα βαριά αδικήματα των πολιτών (ή και των βασιλέων,) Οι Σπαρτιάτες πολίτες συγκεντρώνονταν συχνά για να ψηφίσουν για όλα τα σημαντικά θέματα που αφορούσαν την πόλη, κυρίως δε για πόλεμο ή ειρήνη. Ωστόσο, αυτή η πάνδημη συγκέντρωση-η λεγόμενη Απέλλα-απλώς ενέκρινε ή απέρριπτε τις προτάσεις των Πέντε Εφόρων, δεν μπορούσε να συμμετέχει στην διαμόρφωσή τους.

Οι βασιλείς από πολιτικής απόψεως δεν είχαν πολύ μεγάλη εξουσία. Ήταν βέβαια ισόβιοι, είχαν μεγαλύτερες εκτάσεις γης από τους απλούς πολίτες, έπαιρναν κάποια μερίδια από τα λάφυρα του πολέμου και σιτίζονταν δωρεάν με διπλή μερίδα από την πόλη τους. Εκεί που πρωταγωνιστούσαν ωστόσο, ήταν στον πόλεμο. Είς εκ των δύο βασιλέων έμενε πίσω για να εκτελεί τα συνήθη καθήκοντά του, ενώ ο δεύτερος-που ονομαζόταν αρχιστράτηγος-έπαιρνε τον στρατό και πήγαινε να πολεμήσει. Επέστρεφε από τον πόλεμο είτε δοξασμένος νικητής είτε νεκρός. Άλλη επιλογή δεν υπήρχε, γιατί ο πανίσχυρος και απαραβίαστος νόμος και τα πατροπαράδοτα ήθη των Σπαρτιατών απαγόρευαν την υποχώρηση. Ο Λεωνίδας, βασιλεύς από την οικογένεια των Αγιάδων θυσιάσθηκε με τον στρατό του στις Θερμοπύλες, πιστός στους νόμους της Πατρίδος (τοίς κοίνων ρήμασι πειθόμενοι). Αυτή η ηρωική στάση των Σπαρτιατών τους οδήγησε σε πολλές περιφανείς νίκες, αλλά ήταν και η αιτία που τους αποδεκάτισε σιγά σιγά, σε σημείο που γύρω στο 250 π.Χ. δεν είχαν απομείνει παραπάνω από 700! Υποχρεώθηκαν τότε να παραμερίσουν την υπερηφάνειά τους και να χτίσουν τότε για πρώτη φορά τείχη γύρω από την πόλη τους, αλλά ήταν ήδη πλέον πολύ αργά...

Ένας άλλος αυστηρότατος νόμος από την εποχή του Λυκούργου (9ος αιών π.Χ.) απαγόρευε στους Σπαρτιάτες να κατέχουν και να χρησιμοποιούν νομίσματα. Ούτως ή άλλως, οι Σπαρτιάτες δεν είχαν ανάγκη από χρήματα, αφού είχαν τους Είλωτες, τους υποδουλωμένους δηλαδή κατοίκους των γύρω περιοχών, τους οποίους είχαν βάλει να εργάζονται στα κτήματά τους και να τους προμηθεύουν με όλα τα αναγκαία για την ζωή. Οι ίδιοι οι Σπαρτιάτες ουδέποτε κατά την μακράν Ιστορία τους καταδέχθηκαν να κάνουν οποιαδήποτε εργασία, λόγω του ότι ήταν μονίμως απασχολημένοι με τους πολέμους και τις πολεμικές προετοιμασίες. Όταν πέρασε η εποχή της ανταλλακτικής οικονομίας (όπου τα αγαθά ανταλλάσσονταν με άλλα αγαθά ίσης αξίας) και καθιερώθηκε η νομισματική συναλλαγή, οι Σπαρτιάτες βρέθηκαν σε ιδιαίτερα δυσχερή οικονομική θέση. Οι βιοτεχνίες τους μαράζωσαν, η οικονομία τους κατέρρευσε και οι ίδιοι κλείσθηκαν στο "καβούκι" τους προκειμένου να επιβιώσουν. Το 195 π.Χ. οι Ρωμαίοι κατέλαβαν την εξασθενημένη Σπάρτη και έβαλαν οριστικά τέλος στο κεφάλαιο της λαμπρής αρχαίας Ιστορίας τους.

Οι Ρωμαίοι έδωσαν νέα πνοή στην Σπάρτη, αλλά όταν άρχισαν οι βαρβαρικές επιδρομές στην Πελοπόννησο από τους Έρουλους το 267 μ.Χ., τους Βησιγότθους το 396 μ.Χ. και τους Σλάβους λίγο αργότερα, η πόλις δέχθηκε ισχυρότατα πλήγματα και κατέρρευσε. Η μικρή Χριστιανική κοινότητα που επέζησε εδώ, χρησιμοποίησε υλικό από τα ερείπια της αρχαίας Σπάρτης και οχύρωσε τον χαμηλό λόφο βορείως του θεάτρου. Η χριστιανική αυτή πόλις είχε το όνομα Λακεδαιμονία, και οι πιστοί κάτοικοί της έχτισαν τον Ναό του Χριστού Σωτήρος, στον οποίο εναπόθεσαν τις ελπίδες τους για σωτηρία, όπως και τον Ναό του Οσίου Νίκωνος (τα ερείπιά του σώζονται πάνω από το αρχαίο θέατρο), αλλά τελικώς προτίμησαν να εμπιστευθούν το πανίσχυρο κάστρο του Μυστρά, όπου μετακόμισαν ομαδικώς γύρω στα τέλη του 13ου αιώνος.

Από τον Μυστρά κατέβηκαν πολλούς αιώνες αργότερα, και συγκεκριμένα το 1834 μ.Χ., όταν είχε έκλειψη πια κάθε κίνδυνος. Η νέα Σπάρτη οικοδομήθηκε πάνω σε πολεοδομικό σχέδιο που εκπόνησαν οι Βαυαροί μηχανικοί του Όθωνος, και δυστυχώς επάνω στα ερείπια της αρχαίας και της παλαιοχριστιανικής Σπάρτης. Οι Λαγκαδιανοί τεχνίτες που ανέλαβαν να χτίσουν τα καινούρια σπίτια, διέπραξαν την βαρβαρότητα να χρησιμοποιήσουν ως οικοδομικό υλικό τα μάρμαρα του αρχαίου θεάτρου, αλλά τουλάχιστον σεβάσθηκαν το πολεοδομικό σχέδιο των Βαυαρών και έτσι δημιουργήθηκε σιγά σιγά μια από τις κομψότερες πόλεις της Ελλάδος. Αυτός που δεν το σεβάσθηκε, ήταν κάποιος δήμαρχος της νεότερης Ιστορίας της, ο οποίος έκοψε στα δύο την τεράστια κεντρική πλατεία της Σπάρτης (που ξεκινουσε από το σημείο που βρίσκεται σήμερα το Αρχαιολογικό Μουσείο και κατέληγε εκεί όπου βρίσκεται το Δημαρχείο) επιτρέποντας να περάσει από το κέντρο της η οδός Παλαιολόγου, ενώ ένα μέρος της το έκανε οικόπεδα, τα οποία πούλησε σε ιδιώτες...

Στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Σπάρτης μπορεί να θαυμάσει κανείς υπέροχα εκθέματα από την μακραίωνη Ιστορία της. Στην είσοδο του μουσείου, εκτίθενται αναθηματικές στήλες των νικητών στους αγώνες-βασανιστήρια που γίνονταν στο Ιερό της Ορθίας Αρτέμιδος. Η νότιος πτέρυγα του μουσείου διαθέτει τρεις αίθουσες: στην πρώτη αίθουσα εκτίθενται ψηφιδωτά από αρχοντικούς οίκους της ρωμαϊκής Σπάρτης, που βρέθηκαν κατά τις εργασίες ανέγερσης οικοδομών σε οικόπεδα μέσα στην σημερινή Σπάρτη. Ιδιαιτέρως εντυπωσιακό είναι το ψηφιδωτό που αναπαριστά τον Περσέα να σκοτώνει με τη βοήθεια της Αθηνάς την Μέδουσα, καθώς και εκείνο που αναπαριστά έναν λέοντα που χιμά σε ένα ελάφι. Στην δεύτερη αίθουσα εκτίθενται αρχιτεκτονικά μέλη από το Αμύκλαιο (6ος π.Χ. αιών) και γλυπτά της αρχαϊκής εποχής. Στην τρίτη αίθουσα υπάρχουν γλυπτά της κλασσικής εποχής, όπως μία κεφαλή Διονύσου, μια κεφαλή Ηρακλέους, ενώ σε περίοπτη θέση στο κέντρον της αιθούσης εκτίθεται μια μαρμάρινη προτομή

Ship.jpg (11474 bytes)

ΠΟΛΕΜΙΚΟ ΠΛΟΙΟ . 1ΟΣ ΑΙΩΝΑΣ Π.Χ

Σπαρτιάτη πολεμιστή, πιθανότατα του Λεωνίδα. Η βόρειος πτέρυγα διαθέτει επίσης τρεις αίθουσες. Στην πρώτη αίθουσα εντός ξύλινων προθηκών, εκτίθενται ευρήματα από το Ιερόν της Ορθίας Αρτέμιδος, κυρίως αναθηματικές μάσκες και ομοιώματα προσώπων που χρησιμοποιούνταν στους λατρευτικούς χορούς (7ος-6ος π.Χ. αιών). Στην δεύτερη αίθουσα εκτίθενται γλυπτά της Ελληνιστικής περιόδου, μερικά ψηφιδωτά-ξεχωρίζει το εντυπωσιακό πορτρέτο του Αλκιβιάδη-και ένα πήλινο ομοίωμα ρωμαϊκού πλοίου, που βρέθηκε στην θάλασσα κοντά στο ακρωτήριο Μαλέας. Στην τρίτη αίθουσα εκτίθενται πολύτιμα κοσμήματα, ειδώλια και όπλα που βρέθηκαν σε Μυκηναϊκούς θαλαμωτούς τάφους στις Αμύκλες και σε άλλες περιοχές (1.350-1.150 π.Χ.). Πολύ περισσότερα και εξίσου πολύτιμα ευρήματα είναι στοιβαγμένα σήμερα στις αποθήκες του μικρού μουσείου, αλλά σύντομα θα έλθουν στο φως, όταν θα είναι έτοιμο το νέο Αρχαιολογικό Μουσείο που θα στεγασθεί σε ένα παλαιό εργοστάσιο λίγο έξω από την πόλη.

Ένα άλλο σημαντικό κατάλοιπο από την αρχαία Σπάρτη είναι ο Ιερόν της Ορθίας Αρτέμιδος, μέσα σε έναν πορτοκαλεώνα. Το μόνο που υπάρχει σήμερα από το Ιερό είναι τα θεμέλιά του, αλλά στο σκίτσο φαίνεται ότι δεν είναι ένας απλός Ναός αλλά ένας Ναός-θέατρο, όπου δινόταν η εξής φοβερή παράσταση: οι νέοι της πόλεως μαζεύονταν εδώ και διαγωνίζονταν στο άθλημα της "καρτερίας", της αντοχής δηλαδή στο μαστίγωμα. Πολλά υπερήφανα παιδιά της Σπάρτης προτίμησαν να μαστιγωθούν μέχρι θανάτου παρά να υποχωρήσουν, κάτω από τα βλέμματα μάλιστα και τις ιαχές των γονέων τους, που τα παρότρυναν να αντέξουν στον πόνο. Ο νικητής, αυτός που απέμενε όταν όλα τα άλλα παιδιά είχαν λιποθυμήσει από τους πόνους ή είχαν πεθάνει κατά το μαστίγωμα, βραβευόταν με ένα σιδηρούν δρέπανον και έστηνε αναθηματική στήλη στο Ιερό, με χαραγμένο το όνομα και την νίκη του.

ΤΟ ΘΕΑΤΡΟ

Οι Σπαρτιάτες δεν αγαπούσαν ιδιαίτερα τις θεατρικές παραστάσεις, ωστόσο διέθεταν ένα μεγάλο θέατρο, στο οποίο γίνονταν πάνδημες εορτές. Από τα παλαιότερα θέατρά τους δεν έχει σωθεί τίποτε, αλλά κατά τις ανασκαφές που έκανε στον λόφο της ακροπόλεως η Αγγλική Αρχαιολογική Σχολή Αθηνών την περίοδο 1905-1930 μ.Χ., ήλθε στο φως ένα μικρό μόνον μέρος από το τεράστιο-χωρητικότητος 16.000 θεατών-ρωμαϊκό θέατρο, που είχε 48 σειρές καθισμάτων, εξωτερική διάμετρο 140 μ. και διάμετρο ορχήστρας 24,5 μ.. Βρέθηκε επίσης, ακριβώς στην κορυφή του λόφου της ακρόπολης, και ο Ναός της Αθηνάς Χαλκιοίκου, ο σημαντικότερος Ναός της αρχαίας Σπάρτης, κεκοσμημένος με φύλλα χαλκού με ανάγλυφες παραστάσεις (εξ' ού και η προσωνυμία της θεάς). Εκεί είχε καταφύγει ο βασιλεύς Παυσανίας στην προσπάθειά του να γλιτώσει από το μένος των συμπολιτών του, αλλά και ο Λυκούργος παλαιότερα, και ο βασιλεύς Άγις Δ' αργότερα.

Απέναντι από το αρχαίο θέατρο και δυτικώς της Αγοράς σώζεται ένα μικρό ναόμορφο κτίσμα που λέγεται Λεωνίδαιον. Πρόκειται για κενοτάφιο μνημείο πιθανότατα του 5ου αιώνος π.Χ., μήκους 12,5 μ. και πλάτους 8,30 μ., με δύο θαλάμους, κατασκευασμένο με μεγάλους πωρόλιθους, όπου συμφώνως με την παράδοση είχαν μεταφερθεί τα οστά του μεγαλύτερου ήρωος της αρχαίας Σπάρτης, του Λεωνίδα. Εδώ οι Σπαρτιάτες τελούσαν ετήσιους αγώνες.

ΤΟ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΣΠΑΡΤΗΣ

Το Αρχαιολογικό Μουσείο Σπάρτης είναι το πρώτο Ελληνικό Μουσείο που χτίστηκε σε επαρχιακή πόλη (1874-76) και είναι έργο του αρχιτέκτονα Γ. Κατσαρού. Περιλαμβάνει έξι αίθουσες κι έναν προθάλαμο , όπου εκτίθενται ευρήματα από τα δύο μεγάλα ιερά της Ορθίας Αρτέμιδος ( πήλινες αναθηματικές επιγραφές των νικητών των αγώνων προς τιμήν της θεάς) και της Χαλκιοίκου Αθηνάς (χάλκινα αγαλματίδια , αγγεία κλπ) ευρήματα από τις ανασκαφές του Αμυκλαίου , ένα μικρό δείγμα από τα ψηφιδωτά , που έχουν βρεθεί στην πόλη της Σπάρτης και διακοσμούσαν τις βίλλες της ελληνιστικής και ρωμαϊκής εποχής. Επίσης υπάρχουν δύο αίθουσες με γλυπτά μεταξύ των οποίων και ο σε αποσπασματική μορφή σωζόμενος ανδριάντας πολεμιστή -ο και επονομαζόμενος Λεωνίδας - και μια αίθουσα με ευρήματα από τις προϊστορικές ανασκαφές της Πελλάνας και των Αμυκλών.

ΤΟ ΘΕΑΤΡΟ

Στη Νοτιοδυτική πλευρά του λόφου της Ακρόπολης κάτω από το ιερό της Αθηνάς, βρίσκεται το Αρχαίο Θέατρο της Σπάρτης. Έχει μεσημβρινό προσανατολισμό, όπως συνήθως συμβαίνει στα αρχαία θέατρα, αλλά και λόγω του φυσικού αναγλύφου αποκλίνει ελαφρά προς το νότο. Είναι ένα από τα μεγαλύτερα αρχαία θέατρα, με εξωτερική διάμετρο 140μ. και φυσικό έδαφος, αλλά με τις εργασίες για τους αναλημματικούς τοίχους σχεδόν τριπλασιάστηκε ο διαθέσιμος χώρος. Η σημερινή μορφή του θεάτρου είναι της Ρωμαϊκής περιόδου και μάλιστα της τελευταίας μετασκευής του κατά τα χρόνια του αυτοκράτορα Θεοδοσίου.

ΤΟ ΜΕΝΕΛΑΙΟ

Στη Θεραπνή, νοτιοανατολικά από τη Σπάρτη, στην άλλη όχθη του Ευρώτα. Το ιερό του Μενέλαου και της Ελένης. Μικρός ναός - ηρώο πάνω σε ψηλό βάθρο σαν πυραμίδα. Η μορφή, που πρέπει να διασώζεται σήμερα, ανάγεται στην κλασική εποχή. Πρέπει όμως να υπήρχε τουλάχιστον από τα γεωμετρικά χρόνια. Ανατολικά του έχουν ανασκαφεί εγκαταστάσεις της εποχής του χαλκού. Η πρωϊμότερη φάση στα μεσοελλαδικά χρόνια.

ΤΟ ΛΕΩΝΙΔΑΙΟΝ

Στη βόρεια πλευρά της σημερινής πόλης. Κενοτάφιο, που πιθανολογείται ότι ανήκει στον 5ο αιώνα π.Χ. Μικρό ναόμορφο οικοδόμημα με μήκος 12,50μ. και πλάτος 8,30μ. χτισμένο με μεγάλους πωρόλιθους και χωρισμένο σε δύο θαλάμους. Κατά την παράδοση σ' αυτό μεταφέρθηκαν και τάφηκαν τα οστά του Λεωνίδα. Βρισκόταν δυτικά από την αγορά, απέναντι από το θέατρο. Κάθε χρόνο οι Σπαρτιάτες τελούσαν εδώ αγώνες.

ΤΟ ΙΕΡΟ ΤΗΣ ΟΡΘΙΑΣ ΑΡΤΕΜΙΔΟΣ

Ένας μεγάλος χτιστός βωμός με 24μ. μήκος και 7μ. πλάτος εκατό μέτρα ανατολικά από τη γέφυρα του Ευρώτα και ένα μικρό τετράγωνο ιερό προσδιορίζουν τη σημασία της περιοχής όπου βρισκόταν ο συνοικισμός των Λιμνών. Αλλά ο σημαντικότερος χώρος είναι το ιερό της Αρτέμιδος Ορθίας, που από την περιοχή ονομάστηκε και Λιμναίον και Λιμνάτις η θεά που λατρεύτηκε ιδιαίτερα στην Πελοπόννησο και μάλιστα στη Λακωνία και τη Σπάρτη.

Μπρούντζινο αγαλματίδιο άνδρα με αυλό ή κύπελλο, 8ος αι. π.Χ., από το Ιερό της Ορθίας Αρτέμιδος Σπάρτης
Οστέινη πόρπη λακωνικού εργαστηρίου, απεικονίζει την θεά Αρτέμιδα, 660 π.Χ., από το Ιερό της Ορθίας Αρτέμιδος Σπάρτης

Mask.jpg (13415 bytes)

archeological museum of sparta by patricia mclarnon sahertian.

ΜΑΣΚΕΣ ΑΠΟ ΤΟΝ ΝΑΟ ΤΗΣ ΟΡΘΙΑΣ ΑΡΤΕΜΙΔΟΣ..

Οι πρώτοι Δωριείς που εγκαταστάθηκαν εδώ δημιούργησαν ένα υπαίθριο τέμενος με μικρό βωμό. Ο πρώτος ναός αναγέρθηκε στα μέσα του 8ου αιώνα. Καταστράφηκε από πλημμύρα το 600. Στη θέση του χτίστηκε μεγαλύτερος που ανακαινίστηκε τον 5ο και τον 2ο αιώνα πΧ. αλλά και τον 3ο αιώνα μ.Χ. Σύμφωνα με τις επιγραφές , το ιερό της Αρτέμιδος Ορθίας που ήταν η θεά της αύξησης και της γονιμότητας και προστάτευε την παιδική και την πρώτη εφηβική ηλικία , αποτελούσε το χώρο για ένα μεγάλο μέρος από την αγωγή των παιδιών. Γεγονός που τονίζει τη σπουδαιότητά του, αφού είναι γνωστό πόση σημασία απέδιδαν οι Σπαρτιάτες στην εκπαίδευση των νέων.

ΤΟ ΙΕΡΟ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ ΠΟΛΙΟΥΧΟΥ ή ΧΑΛΚΙΟΪΚΟΥ

Μεγάλο ιερό της Σπάρτης στην κορυφή του λόφου της ακρόπολης , πάνω από το θέατρο. Από τα παλιά χρόνια είχε δημιουργηθεί τέμενος με βωμό. Τον 6ο αιώνα π.Χ. ένας μικρός ναός με περίβολο στέγασε το άγαλμα της Πολιούχου Αθηνάς. Στο ναό υπήρχε επένδυση από χάλκινα ελάσματα με ανάγλυφες παραστάσεις. Απ' αυτά πήρε το άλλο όνομά της η Αθηνά. Ήταν το σημαντικότερο ιερό της αρχαίας Σπάρτης. Στο χώρο του γίνονταν δημόσιες συγκεντρώσεις , παρελάσεις και ιππικοί αγώνες για το απαραβίαστο του. Σ' αυτό κατέφυγαν μεταξύ άλλων , ζητώντας άσυλο , ο Λυκούργος , ο Παυσανίας και ο Άγις Δ΄. Στα ρωμαϊκά χρόνια μεγαλύτερη σημασία απέκτησε το ιερό της Αρτέμιδος. Τον 4ο αιώνα μ.Χ άρχισαν να χτίζονται σπίτια μέσα στο περίβολό του. Τον 7ο αιώνα στα ανατολικά του χτίστηκε μεγάλη βασιλική του Χριστού Σωτήρα.

ΣΠΑΡΑΓΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ ΧΩΡΟ

Στην βορειοδυτική πλευρά της ακρόπολης της Σπάρτης , πάνω από το κοίλο του μεταγενέστερου θεάτρου , εντοπίζονται τα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα του ιερού της Αθηνάς Χαλκιοίκου. Η Θεά , ονομαζόταν αρχικά Πολιάς , όπως φαίνεται και από την περίφημη στήλη που απαριθμεί τις νίκες σε αγώνες του Δαμωνονος και του γιου του Ενυμακρατίδα και η οποία σήμερα εκτίθεται στο Μουσείο Σπάρτης. Όμως από τα τέλη τουλάχιστον του 5ου αιώνα π.Χ. η θεά επονομάζεται και χαλκίοικος , ονομασία που οφείλεται στη διακόσμηση του εσωτερικού του ιερού (ή του αγάλματος της θεάς) με χάλκινες ανάγλυφες πλάκες ή ελάσματα.

Κατά τον Παυσανία , η οικοδόμηση του ιερού άρχισε από τον Τυνδάρεω , πατέρα της Ελένης , αλλά δεν ολοκληρώθηκε. Η παράδοση αυτή απηχεί και την αρχαιότητα του ιερού σε σχέση με άλλα ιερά της Σπάρτης. Σύμφωνα με τα πορίσματα της ανασκαφικής έρευνας , η πρώτη φάση του ιερού μπορεί να χρονολογηθεί στα γεωμετρικά χρόνια. Ανακαίνισή του έγινε από τον λακεδαιμόνιο καλλιτέχνη Γιτιάδα , που έζησε μάλλον κατά το δεύτερο μισό του 6ου αιώνα π.Χ. και ήταν ταυτόχρονα ποιητής , μουσικός , αρχιτέκτονας και χαλκοπλάστης.

Η ανασκαφή στο χώρο του ιερού των κλασικών χρόνων , αποκάλυψε μόνο το νότιο τμήμα του περιβόλου του ναού μήκους 25,2 μέτρων και μικρά τμήματα του αντίστοιχου δυτικού και ανατολικού περιβόλου. Το νότιο τμήμα του περιβόλου , κατασκευασμένο από αδρά επεξεργασμένους πολυγωνικούς λίθους , αποτέλεσε τα μεταγενέστερα χρόνια το ανάλημμα για την οικοδόμηση κτηρίων μετά την εγκατάλειψη του ιερού. Στα νότια του περιβόλου , και παράλληλα με αυτόν αποκαλύφθηκε τοίχος στωικού οικοδομήματος. Ο ναός της χαλκιοίκου , πρέπει να είχε τη μορφή ενός σηκού , και χτίστηκε για να στεγάσει το λατρευτικό άγαλμα της Αθηνάς. Το καθαυτό ναϊκό χτίσμα θα κάλυπτε μάλλον ένα μικρό κομμάτι του χώρου και μέσα στον περίβολο του ιερού θα υπήρχαν και άλλα κτίσματα. Δυστυχώς τα σωζόμενα ερείπια είναι σήμερα λίγα , εξαιτίας της έντονης ανοικοδόμησης του χώρου κατά τα ύστερα ρωμαϊκά χρόνια και τα βυζαντινά χρόνια. Όμως κοντά στο νότιο τοίχο του περιβόλου , ανεσκάφη αποθέτης , μέσα στον οποίον βρέθηκαν και τα τμήματα αγάλματος σπαρτιάτη πολεμιστή , που επονομάστηκε , Λεωνίδας.

Ο ΘΟΛΩΤΟΣ ΤΑΦΟΣ ΤΟΥ ΒΑΦΕΙΟΥ

Μία από τις σημαντικότερες αρχαιολογικές ανακαλύψεις στην ελληνική γη. Στο Βαφειό κοντά στις Αμύκλες. Η αρχαιολογική σκαπάνη έφερε στο φως ένα θολωτό τάφο και σε αυτόν δύο χρυσά κύπελλα. Ευρήματα που επισημαίνουν με πανηγυρικό τρόπο πόσο σπουδαία ήταν η περιοχή κατά τα υστεροελλαδικά, τα μυκηναϊκά χρόνια.

Ο μυκηναϊκός θολωτός τάφος του Βαφειού, κατασκευασμένος με μικρές λαξεμένες πέτρες , έχει αποτελέσει αντικείμενο πολλών αρχαιολογικών μελετών, αποκτώντας διεθνή φήμη ακριβώς για τα δύο χρυσά κύπελλα, που βρέθηκαν στο χώρο του. Τα περίφημα αυτά κύπελλα, με παραστάσεις από κυνήγι άγριων ταύρων, βρίσκονται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας και παρά το ότι οι έρευνες δεν έχουν προσδιορίσει τη θέση του ανακτόρου της μυκηναϊκής Σπάρτης αποδεικνύουν τον πλούτο και την ανάπτυξη της περιοχής πολύ πριν από το 1000 π.Χ. Η σημασία της επιβεβαιώνεται, άλλωστε και από τους μυκηναϊκούς τάφους , που έχουν εντοπιστεί στη θέση "Σπηλάκια".

Σπαρτιατικός στρατός

Ο Σπαρτιατικός Στρατός ήταν ίσως, η πιο τρομερή πολεμική μηχανή του αρχαίου κόσμου. Αυτή η πολεμική μηχανή με την απίστευτη πειθαρχεία και εκπαίδευση κατάφερνε πολύ καλά επί αιώνες να καλύπτει το μεγαλύτερο και βασικότερο ελάττωμα της, που βεβαίως δεν ήταν άλλο από την αριθμητική της σύσταση. Οι Σπαρτιάτες οπλίτες φορούσαν πάντα κόκκινο μανδύα, γιατί κάλυπτε το αίμα εάν πληγώνονταν και επίσης κατά τον Λυκούργο, τρόμαζε κατά κάποιον τρόπο τον αντίπαλο. Στις μάχες οι Σπαρτιάτες οπλίτες δεν φορούσαν σανδάλια, αλλά πήγαιναν ξυπόλητοι, ώστε να διατηρείται πιο σταθερή η φάλαγγα. Στην Σπάρτη υπήρχε η αντίληψη ότι οι στρατιώτες έπρεπε να γυρίσουν από την μάχη νικητές ή πεθαμένοι, αν και δεν υπήρχε νόμος πού καταδίκαζε αυτούς που εγκατέλειπαν την μάχη, αλλά αυτοί τότε περιθωριοποιούνταν από την κοινωνία όπως ο Αριστόδημος που έφυγε από τις Θερμοπύλες με διαταγή του Λεωνίδα να ειδοποιήσει ότι οι Έλληνες είχαν περικυκλωθεί. Είναι χαρακτηριστικό ότι πριν πάνε στην μάχη, όταν η μητέρα έδινε την ασπίδα στο γιό της, έλεγε "ή ταν, ή επί τας", πού σήμαινε ότι ή με αυτήν θα γύριζε νικητής ή επάνω σε αυτήν νεκρός.

Η στρατιωτική δομή του Σπαρτιατικού Στρατού ήταν η εξής, αρχηγός τού στρατεύματος ήταν ο ένας από τους δύο βασιλείς πού από το 506 π.Χ. και μετά ηγούταν της εκστρατείας. Δεύτερος στη τάξη, ήταν ο πολέμαρχος, ο οποίος ήταν αρχηγός μίας από τις συνολικά έξι μόρες του Σπαρτιατικού Στρατού. Τρίτος στην ήταν ο λοχαγός πού ήταν διοικητής ενός λόχου, πού ήταν το 1/4 κάθε μόρας. Τέταρτος στην ιεραρχία, ήταν ο πεντηκόνταρχος, ο αρχηγός του 1/8 κάθε μόρας, πού ήταν γνωστή ως πεντηκοστύα. Πέμπτος και τελευταίος στην ιεραρχία ήταν ο ενωμοτάρχης που διοικούσε την μικρότερη μονάδα του Σπαρτιατικού Στρατού, την ενωμοτία, πού ήταν το 1/16 μίας μόρας. Εκτός από το πεζικό, υπήρχε από τα τέλη του 5ου αιώνα π.Χ. το Σπαρτιατικό ιππικό, το οποίο ήταν υπό την διοίκηση των έξι ιππαρμοστών, του αντίστοιχου αριθμού των ιππικών ταγμάτων. Ακόμη υπήρχε το σώμα των 300 ιππέων, πού ήταν η επίλεκτη φρουρά του βασιλιά και στην πραγματικότητα ήταν πεζοί.

Ο οπλισμός των Σπαρτιατών δεν ήταν πολύ διαφορετικός από των άλλων Ελλήνων, με την μόνη διαφορά του χιτώνα και της ερυθρής χλαμύδας. Κατά την εποχή του Πελοποννησιακού Πολέμου, όλες οι ασπίδες των Σπαρτιατών, είχαν γραμμένο το γράμμα Λ (λάμδα), πού αντιπροσώπευε την Λακεδαιμονία. Επίσης είναι χαρακτηριστικό ότι άφηναν μακριά μαλλιά και χτενίζονταν πριν τις μάχες, πού θεωρούταν την εποχή εκείνη κυρίως προ-Σπαρτιατικό χαρακτηριστικό. Την Αρχαϊκή Εποχή, φορούσαν κορινθιακό κράνος, περικνημίδες και μπρούτζινο θώρακα, αν και μετά τους Περσικούς Πολέμους, όταν και οι πόλεμοι γίνανε πιο ανοιχτοί αντικατέστησαν τον μπρούτζινο θώρακα με τον λινοθώρακα ή με τον πιό ελαφριά εξώμη. Κύρια όπλα τους ήταν το δόρυ, η ασπίδα και το ξίφος. Την εποχή του Κλεομένη του Γ', τον 3ο αιώνα π.Χ. ο Σπαρτιακός Στρατός εξοπλίστηκε με την μακεδονική σάρισα.

Αρχαία Σπαρτιατικά Έθιμα και Παραδόσεις

Σε αυτό το αφιέρωμα στην Λακωνική Πολιτεία, κρίναμε απαραίτητο να παραθέσουμε τα σημαντικότερα ήθη των Λακεδαιμονίων, θέλοντας να ρίξουμε φως σε ορισμένες σημαντικές πτυχές των Λακωνικών παραδόσεων.

Συστατικό στοιχείο της ζωής της Σπαρτιατικής κοινωνίας, υπήρξε η λιτότητα. Χαρακτηριστικό γνώρισμα αυτής, αποτελούσαν τα φιδίτια ή συσσίτια. Επρόκειτο για κοινά γεύματα που κατ' ουσία αποτελούσαν συνεστιάσεις στρατοπέδου, ένας θεσμός πολιτικοστρατιωτικός ο οποίος στόχευε στην τόνωση των δεσμών μεταξύ των Λακώνων. Ο λιτός βίος, σφυρηλάτησε το σωματικό αλλά πρώτιστα το ψυχικό σθένος των Σπαρτιατών, επιτυγχάνοντας τη σκληραγώγησή τους.
Σύμφωνα με τον Πλούταρχο (Λυκούργος, 12. 3) τα κοινά γεύματα επιβάρυναν έκαστο των πολιτών, στη δωρική δε διάλεκτο ονομάζονταν "ανδρεία" διότι απευθύνονταν αποκλειστικά στον ελεύθερο άρρενα πληθυσμό. Τα συσσίτια διεξάγονταν με την προσφορά του "μέλανος ζωμού", η δε συμμετοχή τους σ' αυτά ήταν απαραίτητη προϋπόθεση για την απονομή σε έναν Λάκωνα πολιτικών δικαιωμάτων, όπως θα δούμε και παρακάτω. Η λιτότητα ήταν ένα στοιχείο σύμφυτο προς τους Δωριείς, η οποία κυριαρχούσε σε όλες ανεξαιρέτως τις εκφάνσεις του δημόσιου αλλά και του ιδιωτικού βίου των Λακεδαιμονίων. Οι κατοικίες των Λακώνων ήταν λιτές, καθώς κατασκευάζονταν με ένα μόνο πελέκι και ένα πριόνι.

Η χλιδή ήταν άγνωστη στη σπαρτιατική κοινωνία και ως εκ τούτου δεν υφίστατο και διαφθορά.
Οι γυναίκες δεν επιτρεπόταν να έχουν κοσμήματα, ενώ επίσης η κραιπάλη αποτελούσε φαινόμενο ενάντιο προς τα λακωνικά ήθη.
Εν γένει οι Λάκωνες ήταν λιτοί, τόσο στη ζωή όσο και στον θάνατο. Οι νεκροί θάβονταν μέσα στην πόλη, αλλά η επίδειξη υπέρμετρης λύπης και οιμωγών, δεν ήταν επιτρεπτή. Ο νεκρός θαβόταν τυλιγμένος σε έναν κόκκινο μανδύα, με λίγα φύλλα ελιάς, χωρίς συνοδεία άλλων αντικειμένων.

ΑΝΑΘΗΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΣΠΑΡΤΗ

Οι ιερείς και οι ιέρειες που σκοτώνονταν κατά την διάρκεια πολέμου, δικαιούνταν την αναγραφή των ονομάτων τους επί των μνημάτων.
Μοναδική εξαίρεση γινόταν για τους βασιλείς, οι οποίοι κηδεύονταν με τιμές ηρώων, εν μέσω υπερβολικού πένθους.
Η αποστολή του ανδρός στην Λακωνική Πολιτεία ήταν να εκπαιδευθεί κατά τρόπο ώστε να γίνει ένας καλός στρατιώτης, της δε γυναίκας να ανταποκριθεί στον φυσικό της προορισμό, εκπληρώνοντας τα καθήκοντα της καλής μητέρας, της τροφού νέων οι οποίοι θα αναδεικνύονταν σε καλούς και σε άξιους στρατιώτες.
Βασική αντίληψη των Λακεδαιμονίων ήταν ότι ο Σπαρτιάτης ανήκει στην Πολιτεία, η οποία και είναι υπεύθυνη για την διαπαιδαγώγηση και εν γένει για την εκπαίδευσή του.

Η ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΤΗΣ ΣΠΑΡΤΗΣ

Ο Νόμος στην Αρχαία Σπάρτη, ίσταται υπεράνω όλων, προσδιορίζοντας με σαφήνεια τα καθήκοντα, τις υποχρεώσεις αλλά και τα δικαιώματα των Λακεδαιμονίων.
Η αυστηρότητα των Νόμων εναρμονίζεται προς το λιτό και αυστηρό πρότυπο ζωής το οποίο η Λακωνική Πολιτεία εμφορεί στα μέλη της, διαμορφώνοντας μία κοινωνία υποδειγματικών πολιτών και συνάμα αφοσιωμένων στρατιωτών.
Η σπαρτιατική νομοθεσία εδράζεται στους κανόνες του Λυκούργου, ο οποίος, σύμφωνα με τον Αριστοτέλη ( «Απολογία» Fr 533 και «Πολιτικά» 1270 b) έζησε και νομοθέτησε κατά την περίοδο τελέσεως της πρώτης Ολυμπιάδας (777 π.Χ.). Από κοινού με τους βασιλείς Ίφιτο των Ηλείων και Κλεισθένη των Πισατών, ο Λυκούργος καθιερώνει την Ολυμπιακή εκεχειρία, την κατάπαυση δηλαδή των εχθροπραξιών, κατά τη διάρκεια των Ολυμπιακών Αγώνων. Σύμφωνα με την παράδοση, ο Λυκούργος δεν ήταν ένας απλός άνθρωπος, αλλά μία Θεϊκή μορφή, ενώ κατ' άλλους αποτελούσε διαβιβαστή των Θεϊκών εντολών. Κατά τον Πίνδαρο (514-438), οι Νόμοι της Σπάρτης δόθηκαν στον Λυκούργο από τον Πύθιο Απόλλωνα. Σχετική προς αυτή την παράδοση, αποτελεί η ρήση του δελφικού μαντείου "Θεοφιλής και Θεός μάλλον ή άνθρωπος" αποδίδοντας την κυρίαρχη αντίληψη περί του Λυκούργου.

ΝΟΜΙΣΜΑ ΣΠΑΡΤΗΣ

Το νομοθετικό έργο που εισήγαγε, οδήγησε την Σπάρτη στην Ευνομία, γι' αυτό και οι συμπολίτες του τον τίμησαν δεόντως, ανεγείροντας του μάλιστα και Ναό ("τω δε Λυκούργω τελευτήσαντι ιερόν εισάμενοι σέβονται μεγάλως"). Οι ημέρες αποδόσεως τιμών προς τον Λυκούργο ονομάσθηκαν "Λυκουργίδες".
Κυρίαρχο γνώρισμα του νομοθετικού έργου του, είναι ότι δεν εισήγαγε στην πόλη πληθώρα νόμων, αλλά θεσμών, με το σκεπτικό ότι οι νόμοι είναι ευμετάβλητοι, ενώ οι θεσμοί, συνιστώντας παραδόσεις, θα αποτελέσουν συνήθειες που θα καταστούν σύμφυτες προς τη ζωή των Λακώνων και θα εδραιωθούν αιώνια.
Στα νομοθετήματά του εντάσσεται ο αναδασμός της γης καθώς και η κατάργηση των χρυσών και αργυρών νομισμάτων, έχοντας επίγνωση του γεγονότος ότι αυτά αποτελούν αντικείμενο διενέξεων, καθώς και ότι ο πολύς πλούτος και η υπερβολική φτώχεια, αποτελούν το μέγιστο των νοσημάτων μίας Πολιτείας.
Πραγματικά, η αντίληψη αυτή του Λυκούργου δικαιώθηκε από το γεγονός ότι μόλις ο Λύσανδρος απεκατέστησε την χρήση των πολυτίμων μετάλλων, το μεγαλείο της Σπάρτης σαρώθηκε, καθώς κυριάρχησε πλέον η απληστία και συνακόλουθα η διαφθορά.
Η όλη φιλοσοφία του αποσκοπούσε να καταστήσει τη Σπάρτη πεδίο εφαρμογής μίας αντιλήψεως στη φύση της απλής, αλλά πρακτικής.

ΑΠΟ ΤΙΣ ΣΩΣΤΙΚΕΣ ΑΝΑΣΚΑΦΕΣ ΣΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ ΧΩΡΟ ΤΗΣ ΣΠΑΡΤΗΣ

ΠΟΛΙΤΕΣ

Οι Λάκωνες που έφεραν την ιδιότητα του πολίτη, κατοικούσαν σε πέντε κώμες, οι οποίες συγκροτούσαν την Λακωνική Πολιτεία: Αμύκλαι, Κόνουρα, Λίμναι, Μεσόα και Πιτάνα. Ο υπόλοιπος πληθυσμός ήταν κατανεμημένος σε εκατό "πολίσματα", αποτελώντας τους περιοίκους.
Οι Λάκωνες δεν επιδίδονταν σε αγροτικές και γενικότερα σε βιοποριστικές εργασίες, αλλά γυμνάζονταν ώστε να βρίσκονται σε ετοιμοπόλεμη κατάσταση. Ενίοτε, όπως βεβαιώνει ο Ξενοφών («Ελληνικά» 6.5.28), η Πολιτεία ανακήρυσσε ελεύθερο έναν είλωτα, όταν αυτός είχε πολεμήσει για τους σκοπούς της Σπάρτης και είχε επιδείξει στο πεδίο της μάχης γενναιότητα.

ΔΙΟΣΚΟΥΡΟΙ. ΟΙ ΠΡΟΣΤΑΤΕΣ ΤΗΣ ΣΠΑΡΤΗΣ

Στη Λακωνική Πολιτεία, προέχει το θάρρος και η Τιμή. Η απονομή των πολιτικών δικαιωμάτων σε έναν Σπαρτιάτη δεν γίνεται αυτοδικαίως. Αντίθετα, πρέπει ο Σπαρτιάτης να αποδείξει με το ήθος και τη γενικότερη στάση ζωής του ότι είναι άξιος να τα κατέχει.
Για την απόκτηση των δικαιωμάτων που πολίτη, ο νεαρός σπαρτιάτης έπρεπε να διέλθει με επιτυχία μία εκπαιδευτική διαδικασία και επιπλέον όφειλε να εναρμονίζεται με τον λακωνικό τρόπο ζωής.Κατά τη νεανική του ηλικία, ο Λάκων ήταν υποχρεωμένος να αποτελεί μέλος ενός "συσσιτίου", επιδεικνύοντας παράλληλα το επιβεβλημένο θάρρος σε κάθε πολεμική εκστρατεία.
Μέσα από αυτές τις δοκιμασίες, ο σπαρτιάτης κατανοούσε ότι τα δικαιώματα απορρέουν από ανάλογης εκτάσεως υποχρεώσεις.
Έχοντας επίγνωση των προνομίων και των καθηκόντων του, λειτουργούσε πλέον ως ισορροπημένος πολίτης, έχοντας πραγματική επίγνωση της αποστολής του πολίτη, οπότε και ο τίτλος αυτός είχε ουσιαστικό περιεχόμενο, μη παρεχόμενος ασυλλόγιστα σε κάθε αλλότριο.
Η επίδειξη δειλίας στη μάχη, αποτελούσε τη χείριστη ατιμωτική πράξη. 0ι ριψάσπιδές αποκλείονταν από τη Λακωνική Πολιτεία, στερούμενοι παράλληλα του δικαιώματος να διεκδικήσουν κάποιο αξίωμα, ενώ όπως μαρτυρεί ο Πλούταρχος (Αγησίλαος, 30.3-4), ουδείς παραχωρούσε την κόρη του για γάμο με έναν ατιμασμένο. Ωστόσο, ακόμη και γι' αυτούς, η Πολιτεία είχε προνοήσει, παρέχοντάς τους μία ευκαιρία για εξιλέωση.
Η αποκάθαρσή τους μπορούσε να συντελεσθεί, εφ' όσον επιδείκνυαν σε κάποια μεταγενέστερη πολεμική σύρραξη γενναιότητα και στρατιωτικό ήθος.

ΣΠΑΡΤΙΑΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ

Ο Σπαρτιάτης, από της γεννήσεώς του μέχρι και τη στιγμή του θανάτου, ήταν ταγμένος να υπηρετεί την Πολιτεία. Με γνώμονα αυτή την αρχή, η αγωγή την οποία λάμβανε αποσκοπούσε στην προετοιμασία του γι' αυτόν τον σκοπό. Όταν ένα αγόρι ερχόταν στη ζωή, ο πατέρας του είχε την υποχρέωση να το στείλει για επιθεώρηση. Τα γηραιότερα μέλη της φυλής, διαπίστωναν την ευρωστία και την αρτιμέλεια του παιδιού, επιτρέποντας στους γονείς του να το αναθρέψουν. Σε εναντία περίπτωση, το εγκατέλειπαν στον Καιάδα, επαφιέμενο στην τύχη. Το βάραθρο στο οποίο εγκαταλείπονταν τα μη αρτιμελή νεογέννητα, στον Ταΰγετο, λεγόταν "Αποθέτες". Πρέπει δε να διευκρινιστεί ότι δεν θανατώνονταν, απλώς εγκαταλείπονταν ώστε είτε να πεθάνουν από έλλειψη φροντίδας, είτε να τα βρει κάποιος και να τα αναθρέψει, εκτός όμως του λακωνικού γένους.
Η επιθεώρηση των νεογέννητων, γινόταν σε έναν χώρο ο οποίος ονομαζόταν "Λέσχη". Επρόκειτο για την περιοχή όπου οι Σπαρτιάτες συγκεντρώνονταν προκειμένου να επιδοθούν στις στρατιωτικές και αθλητικές τους ενασχολήσεις. Η συγκατάθεση των επιθεωρούντων, ήταν απαραίτητη προϋπόθεση για την ένταξη ενός παιδιού στη λακωνική φυλή. Όπως αναφέρει ο Πλούταρχος (Αγησίλαος, 12), ουδείς γονέας δεν εδικαιούτο να αναθρέψει το παιδί του, εάν δεν υπήρχε προηγουμένως έγκριση της Πολιτείας.
Εφ' όσον το αγόρι αποδεικνυόταν ότι ήταν αρτιμελές, οι γονείς το ανέτρεφαν έως τα επτά του έτη. Ακολούθως εντασσόταν σε ένα σύστημα δημοσίας εκπαιδεύσεως, η οποία ήταν γνωστή ως "Αγωγή". Έκτοτε, τα παιδιά ζούσαν σε ομάδες, οι οποίες διαρθρώνονταν σε ίλες και αγέλες και "βούες". Στην ηλικία των είκοσι ετών, η εκπαίδευση κορυφωνόταν και οι νέοι αποκαλούνταν πλέον "είρενες".
Η σκληρή και συνεχής εκγύμναση, η λιτή διατροφή και ο λιτός ιματισμός, η διδαχή της καρτερικότητας και του σεβασμού, αποτελούσαν συστατικά στοιχεία της "αγωγής" των Λακώνων. Οι στόχοι της εκπαιδευτικής αυτής διαδικασίας δεν ήταν αμιγώς στρατιωτικοί, αλλά και ευρύτερα κοινωνικοί. Οι νέοι Σπαρτιάτες επιδίδονταν στην απόκτηση των αρετών, στην εμπέδωση δηλαδή της "αιδούς" (του σεβασμού) αλλά και της "πειθούς", δηλαδή της υπακοής. Για την εμπέδωση της αγωγής, η Πολιτεία είχε ορίσει υπευθύνους οι οποίοι ονομάζονταν "Παιδονόμοι" και ασκούσαν ηθοπλαστικό, μορφωτικό και εποπτικό έργο επί των παίδων. Το αξίωμα αυτό καταλάμβαναν άτομα διακεκριμένα από ηθικής, πνευματικής και σωματικής απόψεως.
Οι παιδονόμοι στο έργο που καλούνταν να επιτελέσουν, επικουρούνταν από τους "μαστιγοφόρους", οι οποίοι ασκούσαν ρόλο φυλάκων και ελεγκτών της συμπεριφοράς των εκπαιδευομένων νέων. Σημαντικό ρόλο επίσης διαδραμάτιζαν οι είρενες, οι οποίοι ασκούσαν καθήκοντα βοηθού παιδονόμου. Ο αρχηγός όλων των ομάδων, μεριμνούσε για την στρατιωτική αγωγή, τις σωματικές ασκήσεις, τον χορό, τη μουσική και τη γραφή των νέων, εν ολίγοις μεριμνούσε για την σωματική, πνευματική και ηθική τους διάπλαση, με γνώμονα τις επιταγές της Πολιτείας.
Κάθε ίλη νέων, επέλεγε ως αρχηγό της τον, κατά γενική παραδοχή, άριστο μεταξύ των εκπαιδευομένων, ο οποίος επιφορτιζόταν με το έργο της οργανώσεως των αγώνων και των συσσιτίων. Προεξάρχουσα θέση στην ιεραρχία, έναντι των παιδονόμων, των μαστιγοφόρων και των ειρένων, κατείχαν οι Άρχοντες, οι οποίοι ήταν πολίτες Σπαρτιάτες, άνω των τριάντα ετών, με αντικείμενο των καθηκόντων τους την άσκηση γενικής εποπτείας και διοικητικού ελέγχου. Η νωχελικότητα, η φυγοπονία και η επίδειξη αδιαφορίας προς την πατρίδα, ήταν φαινόμενα άγνωστα στην αρχαία Σπάρτη, τα οποία και εάν ακόμη ενέσκηπταν, αντιμετωπίζονταν εν τη γενέσει τους με την στέρηση των πολιτικών δικαιωμάτων του αμφισβητία.
Ένα μέτρο το οποίο εδραζόταν σε μία βάση απολύτως λογική, σύμφωνα με την οποία δεν ήταν ηθικό και δίκαιο να αποφαίνεται περί των ζητημάτων της Πολιτείας, κάποιος ο οποίος εμπράκτως την υπονομεύει ή στην καλύτερα των περιπτώσεων αδιαφορεί για την τύχη αυτής. Αξίζει να σημειωθεί ότι η πόλη της Σπάρτης πάντοτε παρέμενε ατείχιστη, και αυτό προκειμένου να μην εφησυχάζονται οι πολίτες της, και να μην παραμελούν τις στρατιωτικές τους υποχρεώσεις και το έργο της εκγυμνάσεως. Ο νέος εκείνος ο οποίος θα έφευγε από την Πολιτεία δίχως να έχει εκπληρώσει τις στρατιωτικές του υποχρεώσεις και επέστρεφε αργότερα, θα αντιμετώπιζε την θανατική ποινή.
Στην Αρχαία Σπάρτη, η αγωνιστική αντίληψη της ζωής έβρισκε την αποθέωσή της μέσα από την αντίληψη ότι η υπηρεσία και η προσφορά προς την Πατρίδα, έχει ισόβια διάρκεια και δεν εξαντλείται σε μία τυπική θητεία, όπως συμβαίνει σήμερα. Οι άρρενες υποχρεούνταν να επιδίδονται σε στρατιωτική αγωγή, και να τίθενται σε στρατιωτική υπηρεσία έως και τα 60 τους έτη. Μέχρι αυτή την ηλικία, είχαν καθήκον να γυμνάζονται, και γενικά να τελούν σε καλή φυσική κατάσταση και ετοιμότητα, πρόθυμοι να αγωνισθούν "υπέρ βωμών και εστιών" μόλις κληθούν υπό τα όπλα. Τον πυρήνα του σπαρτιατικού στρατού, αποτελούσαν οι άρρενες μεταξύ 20 και 30 ετών. Από κάθε ομάδα, επιλέγονταν τρεις από αυτούς, στους οποίους και απονέμετο ο τίτλος του "υπαγρέτου". Καθένας από αυτούς, είχε το δικαίωμα να επιλέξει εκατό άνδρες, τους οποίους και έθετε υπό τις διαταγές του.
Έτσι συγκροτήθηκε ένα σώμα από τριακόσιους άνδρες, οι οποίοι αποτελούσαν την επίλεκτη δύναμη της στρατιωτικής μηχανής της Σπάρτης. Κατά τον 4ο π.Χ. αιώνα, το σώμα αυτό ήταν και έφιππο. Αυτό ακριβώς το σώμα του Λακωνικού στρατού, έμεινε θρυλικό στην ιστορική μνήμη με την επωνυμία "Οι Τριακόσιοι", όταν υπό την αρχηγία του Βασιλιά Λεωνίδα, αντιτάχθηκαν στα περσικά στίφη, και μαζί με 700 Θεσπιείς, πολέμησαν "υπέρ βωμών και εστιών" και έπεσαν μέχρις εσχάτου, στην μάχη των Θερμοπυλών.

ΑΝΑΣΚΑΦΕΣ ΣΤΟ ΣΠΗΛΑΙΟΒΑΡΑΘΡΟ ΣΤΟΥΣ ΠΡΟΠΟΔΕΣ ΤΟΥ ΤΑΫΓΕΤΟΥ ΔΕΙΧΝΟΥΝ ΟΤΙ

ΟΙ ΑΡΧΑΙΟΙ ΣΠΑΡΤΙΑΤΕΣ ΔΕΝ ΕΡΙΧΝΑΝ ΕΚΕΙ ΒΡΕΦΗ, ΑΛΛΑ ΑΙΧΜΑΛΩΤΟΥΣ ΚΑΙ ΕΓΚΛΗΜΑΤΙΕΣ

Η αρχαία Σπάρτη έριχνε στον Καιάδα αιχμαλώτους και καταδικασμένους σε θάνατο για κακουργήματα, όχι όμως και βρέφη.

Οι ανασκαφικές διερευνήσεις στο σπηλαιοβάραθρο που ταυτίζεται με τον Καιάδα, το οποίο βρίσκεται στις υπώρειες του Ταϋγέτου, σε υψόμετρο 750 μ. και στα όρια του οικισμού Τρύπης Λακωνίας, περίπου 10 χλμ. βορειοδυτικά της Σπάρτης, δεν έχουν αποδώσει οστά βρεφών. Σε αντίθεση, ο χώρος βρίθει ανθρώπινων οστών, που ανήκαν σε άνδρες ηλικίας 18- 35 ετών.

Στην είσοδο του Καιάδα

Ο Θ. Κ. Πίτσιος, αναπληρωτής καθηγητής Φυσικής Ανθρωπολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών που διεξάγει ανθρωπολογική έρευνα στο σπηλαιοβάραθρο, μιλά σήμερα στη διημερίδα του υπουργείου Πολιτισμού για το αρχαιολογικό έργο των πανεπιστημίων μας και παρουσιάζει τα συμπεράσματά του από την έρευνα.

Οπως λέει στο «Εθνος», μέχρι στιγμής έχουν εντοπισθεί οστά 46 ατόμων σε επιφανειακές έρευνες που έχουν διεξαχθεί και οι οποίες συνεχίζονται. Οι έρευνες διεξάγονται με τη συνεργασία του καθηγητή αρχαιολογίας Π. Θέμελη, και σύντομα θα εκδοθεί και ένας ειδικός τόμος για το θέμα αυτό.

Σύμφωνα με τον κ. Πίτσιο, το σπηλαιοβάραθρο στο εσωτερικό του λόφου, έχει οριζόντιο μήκος περίπου 50 μ., πλάτος 1,5-3,5 μ. και ύψος των κατακόρυφων τοιχωμάτων του 18-25 μ. Οπως λέει, αρκετοί θα ήταν οι καταδικασμένοι που θα προσπάθησαν να ανεβούν ή που θα είχαν γαντζωθεί κατά την πτώση από προεξοχές και πέθαναν σε σημεία υψηλότερα από τον πάτο του Καιάδα. Ομως, τα νερά, που ρέουν άφθονα, μετακίνησαν και τα οστά στο δάπεδο.

Ο ερευνητής πιστεύει πως ο Καιάδας είχε επιλεγεί προσεκτικά, αφού «πρόκειται για τις πιο εντυπωσιακές θέσεις της Λακωνίας.

Ήταν στο όριο Λακωνίας και Μεσσηνίας, είχε πανοραμική θέα και θεωρώ ότι πήγαιναν εκεί τους καταδικασμένους για να νιώσουν πόνο για την ομορφιά που θα έχαναν μαζί με τη ζωή τους», καταλήγει.

Μέχρι στιγμής, πάντως, σε καμία ανασκαφή στη Λακωνία δεν έχουν εντοπισθεί οστά βρεφών σε τέτοιες συνθήκες που να δείχνουν θανάτωσή τους σε συγκεκριμένο χώρο.

Shard with spear by Egui_.