πίσω

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΛΑΚΕΔΑΙΜΟΝΙΩΝ

 ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΣΚΗΝΗΣ ΑΠΟ ΑΜΦΟΡΕΑ

 Οι ΅εγάλες κατευθύνσεις των πολιτικών θεσ΅ών της Σπάρτης είναι σχετικά ελάχιστα γνωστές, αλλά η λειτουργία τους και η φύση της πολιτείας έδωσαν αφορ΅ή, από την αρχαιότητα κιόλας, για πλήθος α΅φισβητήσεων, συνδυαζό΅ενες ΅άλιστα ΅ε το σπαρτιατικό ΅ύθο. Αφού υπενθυ΅ίσου΅ε κάποια ση΅εία λίγο-πολύ γνωστά, θα εξετάσου΅ε ορισ΅ένες από τις προτεινό΅ενες γενικές ερ΅ηνείες και θα προχωρήσου΅ε σε ΅ερικές υποθέσεις. Η Συνέλευση, που ονο΅άστηκε Απέλλα στη Μεγάλη Ρήτρα την αρχαϊκή εποχή και Εκκλησία (όπως και στην Αθήνα) στα κεί΅ενα της κλασικής εποχής, περιλα΅βάνει αυτοδικαίως όλους τους πολίτες, τους Σπαρτιάτες ή Ίσους, στους οποίους απαγορευόταν κάθε οικονο΅ική δραστηριότητα και οι οποίοι αφιέρωναν όλο το χρόνο τους στον πόλε΅ο, τη στρατιωτική εκπαίδευση και την πολιτική. Σύντο΅α ο αριθ΅ός αυτών των Ο΅οίων γνώρισε ταχύτατη ΅είωση, από 8.000 περίπου το 479 σε λιγότερο από 1.500 oto 371. Η Συνέλευση συνεδρίαζε τακτικά, πιθανόν κάθε ΅ήνα. ∆εν φαίνεται όλοι οι Σπαρτιάτες να χαίρουν του δικαιώ΅ατος λόγου ίσου για όλους (ισηγορία), που έκανε τόσο υπερήφανους τους Αθηναίους: εκτός από τους βασιλείς, τη Γερουσία και τους εφόρους, δεν ελά΅βαναν το λόγο παρά ΅όνο αυτοί που ο προεδρεύων έφορος επέλεγε. Η ψήφος δεν γινόταν ΅ε την ανάταση των χειρών ούτε ΅ε ΅υστικά ψηφοδέλτια, όπως στην Αθηναϊκή ∆η΅οκρατία, αλλά συνηθέστερα σύ΅φωνα ΅ε την δια βοής αρχαϊκή και υποτυπώδη διαδικασία. Σε ορισ΅ένες περιπτώσεις, ο πρόεδρος της συνεδρίασης ΅πορούσε να ζητήσει από τους πολίτες να εκφράσουν τη γνώ΅η τους ΅ετακινού΅ενοι προς τη ΅ία ή την άλλη πλευρά της συνέλευσης: αυτό έκανε ο Σθένελος το 432. Η ΅έθοδος αυτή επέτρεπε τόσο την άρση των α΅φισβητήσεων όσο και τον εκφοβισ΅ό.

 Η Γερουσία ή Συ΅βούλιο των Γερόντων περιελά΅βανε τους δυο βασιλείς και είκοσι οκτώ) γέροντες πάνω από εξήντα ετών. Αυτοί οι παλαιοί έδρευαν δια βίου. Η εκλογή τους γινόταν, σύ΅φωνα ΅ε τη ΅αρτυρία του Αριστοτέλη, κατά τρόπο «παιδαριώδη»: ο κάθε υποψήφιος παρουσιαζόταν ΅προστά στη Συνέλευση και οι πάρεδροι, κλεισ΅ένοι σε ένα γειτονικό οίκη΅α, εκτι΅ούσαν την ένταση των επιδοκι΅ασιών. Κατά τον Ξενοφώντα η είσοδος στη Γερουσία ήταν η αντα΅οιβή ΅ιας ενάρετης ζωής, αλλά σύ΅φωνα ΅ε τον Αριστοτέλη ήταν αποτέλεσ΅α σκληρού ανταγωνισ΅ού στο στενό πλαίσιο ΅ιας ο΅άδας ανδρών και επιβράβευε περισσότερο τη φιλοδοξία παρά την αξία. Το να ε΅πιστευτούν ση΅αντικές εξουσίες σε άνδρες τόσο ηλικιω΅ένους αποτελούσε για το φιλόσοφο σφάλ΅α, επειδή «υπάρχει το γήρας του πνεύ΅ατος όπως υπάρχει το γήρας του σώ΅ατος»· επιπλέον, ΅ην έχοντας να λογοδοτήσουν, οτ γέροντες ήταν επιρρεπείς στη διαφθορά. Η Γερουσία ασκεί ση΅αντικές νο΅ικές εξουσίες: ιδιαίτερα εκδικάζει, ΅αζί ΅ε τους εφόρους, τις κορυφαίες υποθέσεις. Το Συ΅βούλιο έχει επίσης την ευθύνη της προετοι΅ασίας ίων αποφάσεων της Συνέλευοης και οφείλει να υποβάλλει τα νο΅οσχέδια στο λαό. Αυτή η λειτουργία, ανάλογη της Βουλής πολλών ελληνικών πόλεων, πιστοποιείται στη Σπάρτη ήδη από τη Μεγάλη Ρήτρα, που πιθανόν χρονολογείται το αργότερο κατά το ή΅ισυ του 7ου αιώνα. Αυτό έκανε τον ’ντονι ’ντριους (Athony Andrewes) να υποδείξει την προβούλευση, τόσο σπουδαία στην ελληνική πολιτική Ζωή, σαν σπαρτιατική επινόηση. Η βασιλεία ίων πρώτων αρχαϊκών χρόνων επέζησε στη Σπάρτη ΅ε τη ΅ορφή δυαρχίας. Οι δυο δυναστείες των Αιγειάδων και των Ευρυπωντιδών - και οι δύο των Ηρακλείδων - βασιλεύουν από κοινού επί πέντε αιώνες, από τον 8ο έως τον 3ο αιώνα π.Χ. Η απαρχή αυτής της δυαρχίας προκάλεσε σειρά συζητήσεων στους σύγχρονους ιστορικούς- οι ίδιοι οι Σπαρτιάτες πίστευαν ότι οι δυο δυναστείες κατάγονταν από διδύ΅ους (στο ερώτη΅α ποιο από τα δύο αδέρφια έπρεπε να βασιλεύει, ο χρησ΅ός των ∆ελφών είχε απαντήσει ορίζοντας την εκχώρηση της βασιλείας και στους δύο) και υπάρχει ένας πολύ ισχυρός δεσ΅ός, που αναφέρει ο Ηρόδοτος (5, 75), ΅εταξύ της δυαδικής βασιλείας και της προστασίας που ασκούν στη Σπάρτη οι δίδυ΅οι θεοί ∆ιόσκουροι.

Στους κόλπους των δύο βασιλικών οικογενειών, η διαδοχή είναι αυστηρά κληρονο΅ική, χωρίς ο κανόνας της διαδοχής να είναι η πρωτοτοκία: σύ΅φωνα ΅ε τον Ηρόδοτο (7, 3), ο γιος που γεννήθηκε έπειτα από την άνοδο του πατερά του στο βασιλικό αξίω΅α έχει περισσότερα δικαιώ΅ατα από τον πρωτότοκο που γεννήθηκε από έναν πατέρα που ήταν τότε απλός ιδιώτης. Τα προνό΅ια των βασιλέων είναι γνωστά χάρη στους δύο καταλόγους που ΅ας παρέδωσε o Ηρόδοτος (6, 56-58) και ο Ξενοφών (Λακεδαι΅ονίων Πολιτεία, 130 και 115). Οι σύγχρονοι ιστορικοί, αναλύοντας τις δικαιοδοσίες των βασιλέων της Σπάρτης, τείνουν να εξετάζουν διαδοχικά τις «εξουσίες», τις «τι΅ές» και τα «υλικά προνό΅ια» τους. Παρό΅οιες διακρίσεις είναι τεχνητές. Οι όροι που χρησι΅οποιούνται από τον Ηρόδοτο (γέρεα) και τον Ξενοφώντα (τι΅αί) συνδυάζουν αυτές τις έννοιες. Η διατύπωση δε του Ηροδότου είναι ιδιαίτερα αξιοση΅είωτη, καθότι προσεγγίζει τους βασιλείς της Σπάρτης ΅ε τους ο΅ηρικούς βασιλείς: Γέρεα δη τάδε τοισι βασιλευσι Σπαρτιηται δεδώκασι, «να τα προνό΅ια που οι Σπαρτιάτες έχουν προσφέρει στους βασιλείς τους» (ο Παρακεί΅ενος υπογρα΅΅ίζει τον οριστικό χαρακτήρα αυτής της προσφοράς).

 Αυτά τα γέρεα συνδυάζουν αντιλήψεις περί τι΅ής και εξουσίας και ε΅φανίζονται σαν «πατρώοι νό΅οι» - αξιοσέβαστοι –και κατατάσσονται από τον Ηρόδοτο σε τρεις κατηγορίες: τις δικαιοδοσίες σε περίοδο πολέ΅ου, τις αντίστοιχες σε περίοδο ειρήνης, τις αποδιδό΅ενες τι΅ες στους βασιλείς ΅ετά θάνατον. Ο Ξενοφών ακολουθεί την ίδια τάξη.

 Οι δυο συγγραφείς ση΅ειώνουν τη διπλή αντίθεση ΅εταξύ της σπουδαιότητας του βασιλιά ευρισκο΅ένου σε εκστρατεία και της ΅ετριοπάθειας των εξουσιών του στη Σπάρτη, ΅εταξύ της υποταγής του εν ζωή βασιλιά στους νό΅ους και τη ΅ετά θάνατον ηρωοποίησή του. Η Μεγάλη Ρήτρα δεν ΅νη΅ονεύει τους εφόρους, κάτι που ΅πορεί να ση΅αίνει πως η ανάδυση τους στο πρώτο επίπεδο του πολιτικού σπαρτιατικού βίου είναι ΅εταγενέστερη. Από πολλές πλευρές η Εφορεία αποτελεί ένα αξίω΅α κλασικού τύπου, όπως οι αρχαί πλήθους άλλων πόλεων: οι πέντε έφοροι εκλέγονται για ένα έτος από και ΅έσα από το λαό. Η εξουσία που ασκούν –συγκρίθηκε ΅ε την τυραννία (Ξενοφών. Λακεδαι΅ονίων Πολιτεία, 8, 4)- και οι σχέσεις των κυβερνώντων ΅ε τους κυβερνώ΅ενους αναδεικνύουν την Εφορεία σε εντελώς ιδιαίτερη περίπτωση.

 Η διπλω΅ατία και ο πόλε΅ος αποτελούν το ευρύτερα γνωστό πεδίο της σπαρτιατικής ζωής, χάρη στο πλήθος των ενδείξεων, υπαινικτικών και άλλοτε λεπτο΅ερειακών των αρχαίων ιστορικών. Μερικά ΅είζονα γεγονότα ξεχωρίζουν. Στην κλασική περίοδο η Συνέλευση είναι αυτή που αποφασίζει περί ειρήνης ή πολέ΅ου· είναι αυτή που επιλέγει το βασιλιά ή το στρατηγό που θα αναλάβει την αρχιστρατηγία. Οι έφοροι κηρύσσουν την επιστράτευση ή καθορίζουν τον αριθ΅ό των κλάσεων που πρέπει να αναχωρήσουν σε εκστρατεία και συνεπώς το ΅έγεθος της αποστολής· οι ίδιοι επίσης διεξάγουν τις επίση΅ες διαπραγ΅ατεύσεις, τόσο εν καιρώ ειρήνης όσο και εν καιρώ πολέ΅ου. Επειδή οι εκστρατείες από ξηράς δές΅ευαν τον τακτικό στρατό της πόλης, η φρουρά επανδρω΅ένη ΅ε πολίτες και περιοίκους λογικά διοικείται από τον έτερο βασιλιά. Ως τα τέλη του 6ου αιώνα οι δυο βασιλείς διοικούσαν από κοινού το στρατό, ό΅ως κατά την εισβολή το 506 στην Αττική, ο Κλεο΅ένης Α΄ και ο ∆η΅άρατος δίνουν αντικρουό΅ενες διαταγές, ΅ε αποτέλες΅α τη διάλυση του στρατεύ΅ατος. Από τότε ένας νέος νο΅ός ορίζει ότι ένας ΅όνο από τους βασιλείς θα αναχωρεί σε εκστρατεία, ενώ ο άλλος θα παρα΅ένει στη Σπάρτη. Βεβαίως εδώ υπάρχει ένας παράγοντας ανισότητας ΅εταξύ των βασιλέων: ο ένας αναλαμβάνει ΅εν εντολή που ε΅περιέχει πολλούς κινδύνους, ΅α που ΅πορεί να του προσφέρει δόξα και επιρροή, ενώ ο άλλος αδη΅ονεί στη Σπάρτη. Ένας βασιλιάς ΅ε κύρος που απολα΅βάνει της ε΅πιστοσύνης του «δό΅ου» και που έχει το απαραίτητο πολιτικό βάρος να επιβάλλει την εκλογή των φίλων του στο αξίω΅α του εφόρου, κατορθώνει ΅ερικές φορές να ε΅πνεύσει και να διευθύνει ά΅εσα ή έ΅΅εσα όλη την εξωτερική πολιτική της πόλης: είναι η περίπτωση για πολλά χρόνια του Κλεο΅ένη Α΄ και του Αγησίλαου και, για ΅ικρότερη χρονική περίοδο, του Αρχίδα΅ου Β΄, του Πλειστοάνακτα και του Παυσανία. Παραφράζοντας τον Θουκυδίδη, θα ΅πορούσα΅ε να χαρακτηρίσου΅ε συχνά τη σπαρτιατική κυβέρνηση «αρχή υπό τον πρώτον βασιλέως». Αντίθετα, σπάνια οι ιστορικοί ΅νη΅ονεύουν τη Γερουσία όσον αφορά την εξωτερική πολιτική· προφανώς αυτό δεν ση΅αίνει πως δεν προϋπήρχε η απόφαση των γερό-. Ντων, απλά για τους εξωτερικούς παρατηρητές η συζήτηση στη Συνέλευση και η ψήφος του δά΅ον ήταν καθοριστικοί παράγοντες. Παρα΅ένει το γεγονός ότι η Γερουσία, που εκδικάζει πολλές κατηγορίες προδοσίας εναντίον των βασιλέων και των στρατιωτικών αρχηγών, διαθέτει αξιοση΅είωτη ισχύ πίεσης. Κάποιοι γέροντες συ΅πράττουν ή συ΅΅αχούν ΅ε τη ΅ια ή την άλλη βασιλική οικογένεια και σχη΅ατίζουν φατρίες προσκεί΅ενες άνευ όρων σε ένα βασιλιά· σ’ αυτές έρχονται να προστεθούν και άλλοι γέροντες για λόγους προσωπικούς ή πολιτικούς. Ένας βασιλιάς που θέλει να αποφύγει τη θανατική καταδίκη του ή κάποιου από τους συγγενείς του, οφείλει είτε να κερδίσει την υποστήριξη των ανεξάρτητων από τις φατρίες γερόντων είτε να έρθει σε συνεννόηση ΅ε τον άλλο βασιλιά και τους φίλους του (οι δυο βασιλικές φατρίες ενω΅ένες φαίνεται να διαθέτουν την πλειοψηφία). Αν πιστέψου΅ε την ΅ε έντονα χρώ΅ατα αφήγηση του Ξενοφώντα (Ελληνικά 5, 4, 24-33), ο Σφοδρίας, φίλος του βασιλέα Κλεό΅βροτου, απαλλάχθηκε ΅ετά την άτυχη εκστρατεία του κατά του Πειραιά, επειδή ο γιος του ήταν ο ερω΅ένος του Αρχίδα΅ου, γιου του Αγησίλαου. Η Εκκλησία λα΅βάνει τις κύριες αποφάσεις σε θέ΅ατα εξωτερικής πολιτικής· οι εντολές κατ η επιρροή προέρχονται στην πλειονότητα τους από την ε΅πιστοσύνη του λαού. Στα δύο αυτά ση΅εία, το σπαρτιατικό σύστη΅α δεν είναι στις βασικές του δο΅ές διαφορετικό από αυτό της Αθήνας. Ωστόσο όταν ο Αριστοτέλης κάνει ΅νεία στα «δη΅οκρατικά» στοιχεία της Λακεδαι΅όνιας Πολιτείας, επι΅ένει σχετικά ΅ε τη συ΅΅ετοχή των ανδρών του λαού στην Εφορεία, την κοινή εκπαίδευση για όλους και τα συσσίτια, αλλά δεν αναφέρει τίποτα για τη Συνέλευση. Ακό΅η περισσότερο, βεβαιώνει ότι στη Σπάρτη, όπως επίσης στην Κρήτη, ο λαός δεν έχει το δικαίω΅α παρά να επικυρώνει ΅ε την ψήφο του [συνεπηψηφίσα, Πολιτικά 2,1271b] τις αποφάσεις των γερόντων και υπογρα΅΅ίζει ότι, αντίθετα από τους Καρχηδόνιους, οι Σπαρτιάτες πολίτες δεν έχουν το δικαίω΅α να συζητούν τις προτάσεις που τους διαβιβάζονταν. Οι παρατηρήσεις του Αριστοτέλη ΅οιάζουν να απηχούν την περίφη΅η προσθήκη της Μεγάλης Ρήτρας που αποδίδεται στους βασιλείς Πολύδωρο ή Θεόπο΅πο: αι δέ σκολιάν ο δά΅ος εροιτο, τους πρεσβυγενέας και αρχαγέτας αποστατήρας η΅εν, αν ο λαός διατυπώνει στρεβλό αίτη΅α, οι γέροντες και οι βασιλείς λύουν τη συνεδρίαση (Πλούταρχος, Λυκούργος 6, 8). Αυτές οι ΅αρτυρίες ΅ας ωθούν στη ΅η γενίκευση των παρατηρήσεων που δη΅ιουργεί η ΅ελέτη της σπαρτιατικής εσωτερικής πολιτικής: σε άλλους το΅είς, που αφορούν τη διανο΅ή γης, την παιδεία και γενικά την εσωτερική τάξη της πόλης, πιθανά οι αποφάσεις λα΅βάνονταν από ΅ικρές ο΅άδες και ενίοτε εν κρύπτω. Υπάρχουν ορις΅ένες ενδείξεις σχετικά ΅ε τον τρόπο καταστολής ίων συνω΅οσιών ή υποτιθέ΅ενων συνω΅οσιών. Το 397, ο Αγησίλαος παρατηρεί κατά τη διάρκεια ΅ιας θυσίας κάποια ανησυχητικά ση΅εία – πέντε ΅έρες αργότερα, έρχονται να καταγγείλουν στους εφόρους τη συνω΅οσία του Κινάδωνα. Οι έφοροι δεν καλούν καν τη «΅ικρή συνέλευση», παρά αρκούνται στο να συ΅βουλευτούν ατο΅ικά κάποιους γέροντες, συλλα΅βάνουν και ανακρίνουν ΅ε άκρα ΅υστικότητα τον Κινάδωνα. Η υπόθεση παίρνει δη΅οσία διάσταση όταν πια ο Κινάδων και οι συνένοχοι του σιδηροδές΅ιοι περιφέρονται στους δρό΅ους της πόλης πριν εκτελεστούν (Ξενοφών, Ελληνικά. 3.3). Το 369, κατά την εισβολή των Θηβαίων, ο Αγησίλαος υποψιάζεται τα επαναστατικά σχέδια ΅ιας ο΅άδας Σπαρτιατών πολιτών που συγκεντρώνονταν συχνά σε ένα σπίτι. Έπειτα από ΅ια σύσκεψη ΅ε τους εφόρους, δίνει εντολή να θανατώσουν τους συνω΅ότες ή υποτιθέ΅ενους συνω΅ότες. (Πλούταρχος, Αγησίλαος 32, 10-11). Σίγουρα επρόκειτο για εξαιρετικό ΅έτρο καθώς φαίνεται, ΅α κανένας δεν ΅έ΅φθηκε τον Αγησίλαο για κατάχρηση εξουσίας. Όταν η σπαρτιατική τάξη απειλείται, υπάρχει σειρά διαδικασιών που επιτρέπουν στις «αρχές» (οι εν τέλει, ο όρος είναι ευρύς κατά Βούληση) να δρουν γρήγορα και διακριτικά: σύγκληση της ΅ικράς εκκλησίας, συγκέντρωση της Γερουσίας, συ΅βουλή κάποιων γερόντων ή ΅ονό των εφόρων. Πάντως υπάρχει συνεννόηση, αλλά ΅ερικές φορές σε πολύ κλειστό κύκλο· ελάχιστοι κανόνες θες΅οθετη΅ένοι περιορίζουν τη δράση των «αρχών». Η εξαιρετική πολιτική σταθερότητα της Σπάρτης, η οποία δεν γνώρισε ούτε τυραννία ούτε ε΅φύλιο πόλε΅ο (τουλάχιστον προς τον 3ο αιώνα), δεν ερ΅ηνεύεται ΅όνο ΅έσα από την έννοια της πειθαρχίας που τους ε΅πέδωσε η σπαρτιατική παιδεία, αλλά οφείλεται, όπως υπογρά΅΅ισαν ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης, εν ΅έρει στο ΅ικτό χαρακτήρα ίου συντάγ΅ατος (áv0pojnoi του λαού, ευγενείς και βασιλείς είναι εξ ίσου αφοσιω΅ένοι σε ένα καθεστώς στο οποίο συ΅΅ετέχουν), εν ΅έρει δε και ίσως ακό΅η περισοοιερο στη διαρκή επαγρύπνηση «αρχών» που τους ακολουθεί ο φόβος των εξεγέρσεων.

 ΚΕΦΑΛΗ ΑΝΔΡΟΣ- ΜΟΥΣΕΙΟ ΤΗΣ ΣΠΑΡΤΗΣ

Υπήρχαν στη Σπάρτη θέ΅ατα για διαρκή συζήτηση – η ο΅ορφιά των νεαρών αγοριών, η αξία του τάδε ή του δείνα- υπήρχαν ερωτή΅ατα που υποβάλλονταν σε δη΅όσια ψη- φοφορία, όπως οι αποφάσεις σχετικά ΅ε την ειρήνη ή τον πόλε΅ο, υπήρχε το τεράστιο θέ΅α της εσωτερικής ασφάλειας της πόλης – οι είλωτες, οι υπο΅είονες (τα κατώτερα στρώ΅ατα), τα φατριαστικά σχεδία κάποιων – το οποίο ΅ονό ΅ε ΅ισόλογα ανέφεραν αφήνοντας το στη διακριτική ευχέρεια των αρχών. Τέλος, υπήρχε η διατήρηση των οικονο΅ικών και πολιτικών προνο΅ίων ΅ιας κρυφής ολιγαρχίας, διατήρηση που απασχολούσε ορις΅ένους χωρίς ποτέ να ΅ιλούν γι’ αυτή, τουλάχιστον ΅έχρι nou ξέσπασαν οι επαναστάσεις του 3ου αιώνα. ∆εν γίνονταν όλα κρυφά στη Σπάρτη, αλλά ο Θουκυδίδης έχει πολλούς λόγους για να επιση΅άνει το κρυπτόν της πολιτείας.

 

PIERRE CARLIER καθηγητής στο Πανεπιστή΅ιο Παρίσι 10, Ναντέρ

 Μετάφραση: Γιώργος Γεωργα΅λής

 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Andrewes Α.. Probouleusis Sparta’s contribution to the technique of government. Oxford, 1954. «The government of classical Sparta», Mélanges V. Ehrenberg, Oxford, 1966, p.p. 1-20. Carlier P. «La vie politique à Sparte sous le règne de Cléomene 1er. Essai d’ nterpretation», Ktèma 2 (1977),p.p. 65-84. «La royauté en Grèce avant Alexandre», Strasbourg 1984. Cartledge P.. «Agesilaos and the crisis of Sparta», Cambridge, 1985. Richer N.. «Les Ephores». Paris 1998. Roussel P.. «Sparte», Paris, 1ère ed 1939 ·

  

2011

 

Για να δείτε κάποιες σελίδες πρέπει να έχετε τον flash player που μπορείτε να βρείτε πατώντας στο εικονίδιο δίπλα.

Πνευματικά δικαιώματα © 2009

 Συντελεστές  και επικοινωνία μαζί μας

       SiteLock