πίσω 

ΜΝΗΜΕΙΑΚΗ ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΑ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΣΠΑΡΤΗΣ

 

ΜΑΣΚΑ ΑΠΟ ΤΟ ΙΕΡΟ ΤΗΣ ΑΡΤΕΜΙΔΟΣ ΟΡΘΙΑΣ ΣΠΑΡΤΗ  550 ΠΧ

 Πληροφορίες για τη ΅νη΅ειακή τοπογραφία της αρχαίας Σπάρτης παρέχουν οι αρχαίοι συγγραφείς, κυρίως ο περιηγητής Παυσανίας, που την επισκέφθηκε περίπου το 160 ΅.Χ. και αφιέρωσε στη λεπτο΅ερή περιγραφή της εφτά κεφάλαια του τρίτου βιβλίου του. Η Σπάρτη, στο ΅έσον της Κοίλης Λακεδαί΅ονος και στη δεξιά όχθη του ποτα΅ού Ευρώτα, εκτεινόταν σε πεδινή έκταση ΅ε ενδιά΅εσους λοφίσκους, σαφώς οριοθετη΅ένη από τον Ευρώτα και τα Ρέ΅ατα της Μαγουλίτσας και της Μούσγας.

∆εν υπάρχουν κατάλοιπα προδωρικού οικισ΅ού στη θέση όπου αναπτύχθηκε η πόλη των ιστορικών χρόνων. Την τελευταία συγκροτούσαν πέντε κώ΅ες: οι πλησιόχωρες Πιτάνη, Λί΅νες, Μεσόα, Κυνό(σ)ουρα και οι Α΅υκλές νοτιότερα. Η Σπάρτη παρέ΅εινε προσηλω΅ένη σε αυτό το οικιστικό σχή΅α έως τα ύστερα ελληνιστικά χρόνια. Η πόλη παρέ΅εινε ατείχιστη έως το δεύτερο ΅ισό του 3ου αι. π.Χ., οπότε απέκτησε τείχος, στο πλαίσιο α΅υντικού προγρά΅΅ατος του Κλεο΅ένη Γ'. Το τείχος επισκευάστηκε και επεκτάθηκε αρκετές φορές. Στα τέλη του 3ου ή 4ου αι. ΅.Χ. ο ερχο΅ός των Ερούλων και του Αλάριχου έκαναν αναγκαίο τον ιδιαίτερο τειχισ΅ό δύο κεντρικών λόφων της Σπάρτης, της Ακροπόλεως και του Παλατοκάστρου. Το ελληνιστικό τείχος ήταν κατασκευασ΅ένο από λίθινη κρηπίδα και πλίνθινη ανωδο΅ή, προφυλαγ΅ένη από τη βροχή ΅ε το καταστέγασ΅α, του οποίου οι κερα΅ίδες ήταν ενσφράγιστες. Παρ’ ότι ελάχιστα είναι τα ορατά σή΅ερα τ΅ή΅ατα του ελληνιστικού τείχους, ΅ε περί΅ετρο 48 στάδια (±9 χλ΅.), η διαδρο΅ή του είναι γνωστή χάρη στις ανασκαφές και στις κερα΅ίδες του. Στο τείχος υπήρχαν έξι πύλες ΅ε κυριότερες τη Β πύλη (βόρεια από την Ακρόπολη), τη ΒΑ πύλη (κοντά στη ση΅ερινή γέφυρα του Ευρώτα) και τη Ν πύλη, όπου κατέληγε η Αφεταΐς οδός (στα νότια της Σπάρτης, κοντά στην εκκλησία του Αγ. Νικολάου). Στις παραπάνω περιοχές υπήρχαν κατ γέφυρες για τη Ζεύξη του ποτα΅ού και των δύο ρε΅άτων. Παρά τον εντυπωσιακό αριθ΅ό των ΅νη΅είων της πόλεως, που περιγράφει ο Παυσανίας, λίγα είναι εκείνα που ταυτίζονται σή΅ερα ΅ε βεβαιότητα. Από τα κτίρια και ιερά στην Ακρόπολη της Σπάρτης, το ση΅αντικότερο ήταν το ιερό της πολιούχου Αθηνάς Χαλκιοίκου, που ιδρύθηκε πιθανότατα non από το 10 αι. π.Χ. Στη νότια πλαγιά του λόφου της Ακροπόλεως βρίσκεται το θέατρο, που κατασκευάστηκε τον 10ο αι. π.Χ. Η αρχική σκηνή του δεν ήταν ΅όνι΅η κατασκευή, αλλά κινητή ΅ε τροχούς ξυλοκατασκευή· σία τέλη του 1ου αι. ΅.Χ. αντικαταστάθηκε ΅ε ΅νη΅ειακή ΅αρ΅άρινη σκηνή. Η Αγορά της πόλεως βρισκόταν στο πλάτω΅α του Παλαιόκασιρου - Α από την Ακρόπολη - και την κοσ΅ούσαν πλήθος λα΅πρών ΅νη΅είων. Φη΅ισ΅ένη ήταν η ιδρυ΅ένη από τα λάφυρα των Μηδικών πολέ΅ων Περσική Στοά, που οριοθετούσε την Αγορά από τα ∆. Το εντυπωσιακό «κυκλικό οικοδό΅η΅α», που καταλα΅βάνει τη Ν∆ γωνία της Αγοράς, είναι ο Χορός, είδος εξέδρας, όπου κατά την εορτή των Γυ΅νοπαιδιών οι έφηβοι χόρευαν γύρω από τα αγάλ΅ατα του Απόλλωνος, της Αρτέ΅ιδος και της Λητούς. Η ΅εγάλη ρω΅αϊκή στοά βρισκόταν στη Ν πλευρά της Αγοράς. Στην ίδια πλευρά βρισκόταν η αφετηρία της παλαιότερης οδού της Σπάρτης, της Αφεταΐδος, η οποία κατέληγε στη Ν πύλη· κατά ΅ήκος της υπήρχαν ση΅αντικά ιερά, όπως του Ταιναρίου Ποσειδώνος, που ταυτίζεται βόρεια από τη ∆η΅οτική Αγορά της σύγχρονης πόλεως (γωνία οδών Γκορτσολόγου και ∆ιοσκούρων). Το ιερό της Ορθίας Αρτέ΅ιδος βρίσκεται στην περιοχή των Λι΅νών, κοντά στον Ευ ρώτα. Ιδρύθηκε το 10ο αϊ π.Χ. Ο πρώτος ναός και βω΅ός οικοδο΅ήθηκαν τον 3ο αϊ ΅.Χ. Ξαναχτίστηκαν στα ΅έσα του 6ου αι. π.Χ., ενώ η τρίτη οικοδό΅ηση ίου ναού χρονολογείται στο 2ο αι. π.Χ. Τον 3ο αι. ΅.Χ. κατασκευάστηκε το ΅νη΅ειώδες α΅φιθέατρο, που περιέβαλλε τον αύλειο χώρο του κατά τέτοιο τρόπο, ώστε o ναός είχε θέση προσκηνίου για τα λατρευτικά δρώ΅ενα. Στις Λί΅νες, κοντά στη ΒΑ έξοδο της Σπάρτης. ση΅ερινή γέφυρα, βρισκόταν το τέ΅ενος της Αθήνας Αλέας· το ΅εγάλο ναόσχη΅ο οικοδό΅η΅α, στην ίδια περιοχή, νότια από τη γέφυρα του Ευρώτα, γνωστό ως «΅εγάλος βω΅ός» ή «βω΅ός του Λυκούργου» παρα΅ένει ανερ΅ήνευτο. Στη ΝΑ περιοχή, εκτός των τειχών, βρισκόταν το ση΅αντικό ιερό Φοιβαίον, που σχετιζόταν ΅ε την εκπαίδευση των εφήβων ταυτίζεται ΅ε το ΅νη΅ειακό βω΅ό νότια από το ση΅ερινό νεκροταφείο. Πολλά ΅νη΅εία της Σπάρτης παρα΅ένουν προβλη΅ατικά ως προς την ταύτιση τους. Παράδειγ΅α είναι ο λεγό΅ενος «τάφος του Λεωνίδα», το επιβλητικό ερείπιο νότια από την Ακρόπολη, nou n τοπική παράδοση συνδέει ΅ε το βασιλέα της Σπάρτης Λεωνίδα, και σύ΅φωνα ΅ε τις ενδείξεις ταυτίζεται ΅ε το ναό του Καρνείου Απόλλωνος.

 

 

ΤΟ Ο∆ΙΚΟ ∆ΙΚΤΥΟ

 

Οι αρχαίοι Έλληνες ανέπτυξαν και δη΅ιούργησαν πυκνότατο οδικό δίκτυο, τελείως ιδιότυπο και πρωτοποριακό, εξασφαλίζοντας την απρόσκοπτη α΅αξήλατη επικοινωνία σε όλο σχεδόν τον ελλαδικό χώρο. Οι οδοποιοί χάραζαν στα βραχώδη ΅έρη αυλάκια ΅ε σταθερό ΅ετατρόχιο 1,40 ΅., ΅έσα στα οποία κυλούσαν οι τροχοί της δίτροχης ή τετράτροχης ά΅αξας. Οι αρχαίοι ονό΅αζαν αυτά τα αυλάκια αρ΅ατροχιές ή α΅αξοτροχιές. Η ά΅αξα δηλαδή είχε προκαθορισ΅ένη διαδρο΅ή και κινιόταν ΅ε τους τροχούς ΅έσα στις αρ΅ατροχιές, χωρίς να ΅πορεί να λοξοδρο΅ήσει. Αυτό ήταν και το ΅είζον επίτευγ΅α των Ελλήνων οδοποιών. Προφανώς εκτός από τους ειδικά κατασκευασ΅ένους δρό΅ους για τις ά΅αξες, υπήρχαν - όπως και σή΅ερα - και οι ατραποί, τα πολυπατη΅ένα δηλαδή ΅ονοπάτια, που προορίζονταν ΅όνο για τους πεζοπόρους και τα υποζύγια. Το α΅αξήλατο οδικό σύστη΅α των αρχαίων Ελλήνων χρονολογείται τουλάχιστον από τον 7ο π.Χ. αι. Το πιο πυκνό δίκτυο βρίσκεται στην Πελοπόννησο (Λακωνία, Αρκαδία, Αργολιδοκορινθία) και πρέπει να υπήρξε έργο ΅ιας ισχυρής συγκεντρωτικής εξουσίας, απολύτως αναγκαίας και ικανής για το σχεδιασ΅ό, την πραγ΅άτωση και τη διαρκή συντήρηση του. Αυτή η εξουσία δεν ΅πορεί να είναι άλλη από την Πελοποννησιακή Συ΅΅αχία ΅ε κινητήρια δύνα΅η τη Σπάρτη. ∆εν είναι άλλωστε τυχαίο ότι η ίδια η Σπάρτη διέθετε οδικό δίκτυο εκπληκτικής πυκνότητας, το πολυσχιδέστερο ΅άλιστα στον ελλαδικό χώρο. Η Σπάρτη είναι γνωστό ότι αποκτά την εικόνα συγκροτη΅ένου κράτους σε κάθε το΅έα της δη΅όσιας και της ιδιωτικής ζωής ΅ετά τα ΅έσα του 7ου αι. και τη νικηφόρα γι' αυτήν έκβαση του δεύτερου Μεσσηνιακού πολέ΅ου, που της απέφερε τη Μεσσηνία. Η υπαγωγή ΅άλιστα της Μεσσηνίας στις περιοικίδες περιοχές της Σπάρτης εξασφάλισε έκτοτε στην τελευταία το οικονο΅ικό υπόβαθρο για τη συγκρότηση σε κράτος- επιπλέον συνέβαλε καθοριστικά στην έξοδό της στον υπόλοιπο κόσ΅ο ΅ε αξιοζήλευτες διπλω΅ατικές και οικονο΅ικές σχέσεις ΅ε χώρους όπως λ.χ. η Ιωνία και ΅ε συνακόλουθη την πολιτιστική έκρηξη της Λακωνίας τα χρόνια που ακολουθούν. Μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο λοιπόν δη΅ιουργήθηκε το θαυ΅αστό οδικό δίκτυο της Σπάρτης. Ο «στρατιωτικός» χαρακτήρας του α΅αξήλατου οδικού δικτύου είναι πασιφανής. Επιγρα΅΅ατικώς θα έλεγα ότι προηγήθηκαν οι στρατιώτες και ακολούθησαν οι έ΅ποροι. ∆εν υπήρχε άλλωστε η δυνατότητα να αναλάβει η ιδιωτική πρωτοβουλία τέτοιας κλί΅ακας έργα· ήταν ό΅ως πάντοτε έτοι΅η να τα εκ΅εταλλευθεί, προσπορίζοντας ίδια κέρδη. Ση΅ασία λοιπόν για τη δη΅ιουργία του οδικού δικτύου είχε η ύπαρξη ισχυρής συγκεντρωτικής εξουσίας, όπως ήταν η Σπάρτη.

 

 

 Η Περσία και η Ρώ΅η αποτελούν τα ακριβή παράλληλα παραδείγ΅ατα ΅ε τη Σπάρτη. Και οι δύο εξουσίες διέθεταν αξιοθαύ΅αστο, οε πυκνότητα και ποιότητα παρεχό΅ενων υπηρεσιών, οδικό δίκτυο, που κάλυπτε όχι ΅όνον την εκάστοτε επικράτεια τους, αλλά εξυπηρετούσε έναν πολύ ευρύτερο ό΅ορο χώρο. Και οι δύο ισχυρές συγκεντρωτικές εξουσίες δη΅ιούργησαν πρωτίστως το οδικό δίκτυο τους για την ευχερή και απρόσκοπτη κίνηση των στρατιών τους, όπως άλλωστε και η Σπάρτη. Η τελευταία ΅άλιστα έχει να επιδείξει και ΅ία ειδοποιό διαφορά επιπλέον από την Περσία και τη Ρώ΅η, αφού είχε ορίσει ως υπεύθυνη για τις οδούς της την ανωτάτη πολιτειακή αρχή της, τους δύο βασιλείς (Ηροδ. VI 57, 4). Αυτοί δηλαδή που ηγούνταν ΅ιας εκστρατείας ήταν ταυτοχρόνως και οι υπεύθυνοι άρχοντες για το οδικό δίκτυο, ΅έσω του οποίου επιτυγχανόταν η διεκπεραίωση της όποιας στρατιωτικής επιχειρήσεως. Σή΅ερα λοιπόν κατανοού΅ε ότι όταν εξαίρεται η δυνατότητα της Σπάρτης να ΅εταφέρει τάχιστα το στρατό της, όπου υπήρχε ανάγκη, και να εκπλήσσει η αξιοθαύ΅αστη ευχέρεια στρατιωτικών κινήσεων, αυτό οφειλόταν κατά ΅εγάλο ΅έρος στο α΅αξήλατο οδικό της δίκτυο και όχι ΅όνον στην πειθαρχία και στην ευψυχία των ανδρών της. Είναι ΅ία παρά΅ετρος που έως σή΅ερα δεν έχει εκτι΅ηθεί δεόντως, όταν σπουδάζου΅ε τα της ιστορίας της Σπάρτης. Υποθέτου΅ε ΅άλιστα παράλληλα ΅ε το σκευοφορικόν (Ξεν., Λακ. Πολ. 13, 4), και την ύπαρξη αντιστοίχου σώ΅ατος της οδοποιίας, κάτι ανάλογο ΅ε το ση΅ερινό «΅ηχανικό», επιφορτισ΅ένο κατ υπεύθυνο για τα οδικά έργα. Στην αδήριτη επο΅ένως ανάγκη για επέκταση και συνεχή προάσπιση της εξουσίας ΅ιας υπερδυνά΅εως, όπως η Σπάρτη, πρέπει να αποδώσου΅ε πρωτίστως τη δη΅ιουργία του οδικού δικτύου ΅ε το σαφή κατ αδια΅φισβήτητο στρατιωτικό χαρακτήρα του. Σή΅ερα, έπειτα από πολύχρονη έρευνα στην ύπαιθρο γνωρίζου΅ε, ΅ε βάση τις χαρτογραφη΅ένες αρ΅ατροχιές που εντοπίσα΅ε κατά τόπους, ότι το δίκτυο της Σπάρτης, τουλάχιστον στην επικράτειά της, διέθετε περίπου εκατό (100) α΅αξηλάτους οδούς. Για να εννοήσου΅ε την πυκνότητα του, αρκεί να αναφέρου΅ε ότι ενώ σή΅ερα η επικοινωνία της Σπάρτης ΅ε το Βορρά εξασφαλίζεται ΅ε έναν άξονα, οι αρχαίοι διέθεταν τέσσερις: έναν όπως η ση΅ερινή λεωφόρος Σπάρτη - Τρίπολη, και τρεις δυτικότερα, διά ΅έσου της αρχαίας Σκιρίτιδος (σή΅ερα περιοχή ΚολλινώνΒλαχοκερασιάς), κατά ΅ήκος του Ευρώτα ως τη Μεγαλοπολιτική, που ήταν και η κύρια στρατιωτική οδός (Πελλάνα - Ανε΅οδούρι - Ασέα..), και τον δυτικότατο, που διέτρεχε την κορυφογρα΅΅ή του βόρειου Ταύγετου οε υψό΅ετρο 1.600 ΅.

 

ΤΕΛΟΣ

 ΠΗΓΕΣ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ

 

1-       της ΕΛΕΝΗΣ ΚΟΥΡΙΝΟΥ δ.Φ., επι΅ελήτριας Αρχ/των, Εθνικό Αρχ/κό Μουσείο

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Χ. Παπαχατζής, Παυσανίου Ελλάδος Περιήγησις. Κορινθιακά - Λακωνικά, Αθήνα 1976. Ε. Κουρίνου, Σπάρτη. Συ΅βολή στη ΅νη΅ειακή τοπογραφία της. Ηόρος: Η Μεγάλη Βιβλιοθήκη αρ. 3, Αθήνα 2000.

 

ΓΕΝΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

∆ΑΣΚΑΛΑΚΗΣ Α Β, Ο άγων των Θερ΅οπυλών: Αι δυνά΅εις των Ελλήνων και η ευθύνη της Σπάρτης, εκδ. Μυρτίδου Αθήνα 1956 ∆ΟΥΚΑΣ Π. Χ., Η Σπάρτη δια ΅έσου των αιώνων, Εθνικός Κήρυξ, Νέα Υόρκη 1922 ΕΞΑΡΧΟΠΟΥΛΟΣ Ν. Ι. Η επίδρασις της περιβαλλούοης φύσεως επί τους αρχαίους κατοίκους της Αττικής και της Σπάρτης, [χ.τ.], [χ.χ.] GREEN R.L., Νικόσιρατος, το βασιλόπουλο της Σπάρτης, Αλκαίος, [Αθήνα] 1972 ΘΕΜΕΛΗΣ Π., «Καιάδας». Αρχαιολογία, 15, 1985, σ. 55-62 ΚΑΛΟΠΟΘΑΚΗΣ Μ. ∆.,

 

Επιτο΅ή ελληνικής αρχαιολογίας: ήτοι σύντο΅ος πραγ΅ατεία περί του πολιτεύ΅ατος των Αθηνών και της Σπάρτης, της θρησκείας, των γυ΅νασίων, αγώνων και διασκεδάσεων, του χρόνου, στρατού και του ναυτικού, του οικιακού του βίου, της εκπαιδεύσεως, της τροφής, των συναναστροφών, της ενδυ΅ασίας, της ταφής κ.τ.λ., και τέλος περί των βαρών, νο΅ισ΅άτων και ΅έτρων των αρχαίων Ελλήνων, Αθήνα 1877 Η ελληνική κοινωνία κατά την αρχαιότητα: Πραγ΅ατεία περί των πολιτευ΅άτων των Αθηνών και της Σπάρτης, της ελληνικής θρησκείας, της λατρείας, των ΅αντείων, των εορτών, των αγώνων, της οικογενειακής Ζωής, της τέχνης, των δικαστηρίων, των ποινών, του στρατού, των νο΅ισ΅άτων, των ΅έτρων και σταθ΅ών, των αριθ΅ητικών συ΅βόλων κ.ά., ∆η΅ιουργία, Αθήνα 1996

ΚΑΡ∆ΑΡΑ Χ. Π. Ιστορία της Σπάρτης (1200 π.Χ,-146 π.Χ.), Καρδα΅ίτσα, Αθήνα [χ.χ.] Αχαϊκή πολιτική της Σπάρτης: η υπό της Σπάρτης αναβίωσις της ηγε΅ονίας των Ατρειδών, Αθήνα 1975 ΚΑΡΖΗΣ θ., Η παιδεία στην αρχαιότητα: προφορικοί πολιτισ΅οί - Σπάρτη, οι παιδαγωγοί της Ευρώπης Αθήνα, τα φώτα της ελληνικής παιδείας - Ρώ΅η, Φιλιππότης, Αθήνα 1997 ΚΟΥΤΟΥΛΑΣ ∆., Αρχαία Σπάρτη, ∆ίον, Θεσσαλονίκη 1999 MACDOWELL D. M., Το Σπαρτιατικό δίκαιο, Παπαδή΅ας, Αθήνα 1988 ΝΕΣΤΟΡΙ∆ΗΣ Κ.. Τοπογραφία της αρχαίας Σπάρτης: ήτοι περιγραφή των κω΅ών, των ιερών, των ναών, των ηρώων, των τάφων και των άλλων ΅νη΅είων αυτής, Αθήνα 1892 ΞΕΝΟΦΩΝ,

 

Λακεδαι΅ονίων Πολιτεία

ΠΑΝΑΓΟΠΟΥΛΟΣ Α., Αρχαία Σπάρτη: κοινωνία και δίκαιο. Αχαϊκές Εκδόσεις, Πάτρα 1995 ΠΑΠΑ∆ΟΠΟΥΛΟΣ Ν. Κ., Τυρταίος, ο εθνικός ποιητής της Σπάρτης: Γρα΅΅ατολογική και αισθητική ΅ελέτη, Αθήνα 1957 Πλουτάρχου Βίοι, Λυκούργος. Γαλατίας, Αθήνα 1968 ΡΟΥΣΟΠΟΥΛΟΣ Α.Σ. Εγχειρίδιον της ελληνικής Αρχαιολογίας: κατά τας πηγάς και τα άριστα βοηθή΅ατα προς στοιχειώδη ΅άθησιν του βίου της αρχαίας Ελλάδος. Αθήνα 1875 ΣΒΟΡΟΝΟΣ Ι. Ν., Ο Λυκούργος και η Α΅βροσία. Barth et von Hirst, Αθήνα 1898 ΣΙΓΑΛΟΣ ∆.Ι, Η Σπάρτη και η Λακεδαί΅ων, Ιστορία των Λακώνων από των ΅υθικών χρόνων ΅έχρι των καθ’ η΅άς (1862). Αθήνα 1959 ΤΑΪΦΑΚΟΣ Ι.Γ., Ρω΅αϊκή πολιτική εν Λακωνία: έρευναι επί των πολιτικών σχέσεων Ρώ΅ης και Σπάρτης, τυπογραφείον «Ελλάς», Αθήνα 1974 VERHAEREN Ε., Η Ελένη της Σπάρτης, λυρική τραγωδία ΅ε 4 ΅έρη, Εκδοτική Εταιρεία «Τα έργα», Αθήνα 1916 ΧΡΗΣΤΟΥ Χ., Αρχαία Σπάρτη: σύντο΅ος οδηγός για την ιστορία, τα ΅νη΅εία και το ΅ουσείο της, Σπάρτη 1960 ATKINSON Κ., Ancient Sparta, a re-examination of the evidence, Greenwood Press, Westport, Conn. 1971 CARTLEDGE P., Agesilaos and the crisis of Sparta, Duckworth, Λονδίνο 1987 DAVID E., Sparta between empire and revolution (404-243 B.C.): internal problems and their impact on contemporary Greek consciousness, Arno Press, Νέα Υόρκη 1981 HAMILTON C.D.. Sparta's bitter victories: politics and diplomacy in the Corinthian War, Cornell University Press, Ithaca, N. Υόρκη 1979

HENDERSON B.W., The great war between Athens and Sparta, Arno Press, Νέα Υόρκη 1973 HOOKER J.T., The ancient Spartans, J.M. Dent, Λονδίνο 1980 LAZENBY J.F., The Spartan army, Aris & Phillips, Warminster, England 1985 POWEL A.. Athens and Sparta: constructing Greek political and Social history from 478 B.C., Rhoutledge, Λονδίνο 1988 TlGERSTEDT E.N., The legend of Sparta in classical antiquity, Almqvist & Wiksell, Στοκχόλ΅η [1965-1978] WOODHOUSE W.J., King Agis of Sparta and his campaign in Arkadia in 418 B.C.: a chapter in the history of the art of war among the Greeks, AMS Press, Νέα Υόρκη 1978 XENOPHON, La République des Lacedemoniens, Arno Press, New York 1979

 

2-      του Γ. Α. ΠΙΚΟΥΛΑ, δ.Φ., εκδότη περιοδικού Ηόρος, κύριου ερευνητή ΚΕΡΑ/ΕΙΕ

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Γ. Α. Πίκουλας, Οδικό δίκτυο και ά΅υνα, Ηόρος: Η Μεγάλη Βιβλιοθήκη αρ. 2, Αθήνα 1995. |

3 ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΤΗΣ ΓΚΡΕΝΟΜΠΛ ΓΑΛΛΙΑ

4 ΠΑΝΟΡΑΜΙΟΝ

 

2011

 

Για να δείτε κάποιες σελίδες πρέπει να έχετε τον flash player που μπορείτε να βρείτε πατώντας στο εικονίδιο δίπλα.

Πνευματικά δικαιώματα © 2009

 Συντελεστές  και επικοινωνία μαζί μας

       SiteLock